علی امینی
در چارچوب پروژه گسترش بیثباتیسازی در عراق و با هدف ناتوان جلوهدادن دولت مرکزی بغداد که از سوی اشغالگران، گروههای تکفیری بعضی از دولتهای منطقه پیگیری میشود طی دو هفته گذشته، کرکوک دو بار هدف آماج تندباد انفجارات تروریستی قرار گرفت. کرکوک برخلاف شهرهای مناطق مرکزی و جنوبی طی چهار سال حضور اشغالگران وضعیتی تقریبا آرام داشته و کمتر با اقدامات تروریستی مواجه بوده است. در عملیاتهای تروریستی اخیر در کرکوک بیش از 265 نفر کشته و 370 تن دیگر مجروح شدند. کرکوک شهر نفتخیز و استراتژیک عراق در شمال این کشور اگرچه در طول سالهای گذشته کمتر هدف اقدامات تروریستی قرار گرفته اما این شهر از نظر سیاسی «آتش زیر خاکستر» نام گرفته که در آینده ممکن است خود منشاء جنگهای بزرگتر و فتنههای پیچیدهتری در عراق و منطقه شود. چرا که عربهای سنی، ترکهای آنکارا و کردهای مقیم و ساکن در آن هر کدام از منظری به آن نگاه میکنند و در قانون اساسی جدید عراق نیز دولت مرکزی به انجام سازوکارهای برای آن ملزم شده است.
در هر صورت گسترش شعاع آتش و مرگ از شهرهای مرکزی و جنوبی عراق به مناطق شمالی عراق که طی چند سال گذشته دورانی نسبتا آرام را طی نموده از نظر کارشناسان مسائل منطقهای کاملا سوال برانگیز و «رمزآلود» است چرا که این منطقه با توجه به حساسیتی که نسبت به آن وجود دارد میتواند کانون درگیریهای بزرگ نظامی و بحرانهای امنیتی در عراق شود.
در خصوص اینکه چرا این بار کرکوک مورد هدف اقدامات تروریستی قرار گرفت بایستی به اهداف پنهان و آشکار گروهها و دولتهای حامی تروریستها و نیز استراتژی اشغالگران توجه کرد. عاملان این اقدامات تروریستی خواه اشغالگران باشند، خواه دولتهای خارجی و خواه گروههای تروریستی فعال در صحنه عملیات عراق اهداف خاصی همچون گسترش ناامنی، تضعیف دولت مرکزی و مقابله با اتحاد و ائتلاف میان کردها و شیعیان که از جریانات عمده و تأثیرگذار در ساخت قدرت سیاسی عراق نوین هستند را دنبال میکنند.
اقدام چهار گروه عمده سیاسی کردی و شیعی نظیر؛ اتحادیه میهنی کردستان عراق به رهبری جلال طالبانی رئیسجمهور، حزب دموکرات عراق به رهبری مسعود بارزانی رئیس اقلیم کردستان، حزبالدعوه به رهبری ابراهیم جعفری و مجلس اعلای اسلامی عراق به رهبری سیدعبدالعزیر حکیم برای تشکیل یک جبهه بزرگ و متحد سیاسی در حمایت از دولت نوری مالکی برخلاف میل، حرکت سیاسی و استراتژی گروههای تکفیری، سلفی، صدامی و القاعده و نیز برخی از دولتهای منطقهای و اشغالگران عراق است که تضعیف دولت مرکزی عراق و سرنگونی آن را دنبال میکنند. از اینرو عملیات تروریستی کرکوک که 635 قربانی گرفت میتواند کار هر یک از آنها باشد؛
1- اشغالگران که پروژه ناامنی را در عراق و در کل منطقه طراحی و به اجرا گذاشتهاند و تأمین منافع خود را در تداوم ناامنی دنبال میکنند متهم اصلی انفجارات تروریستی کرکوک هستند. این اقدام آنها میتواند پاسخی به حرکت رهبران جریانهای عمده کردی برای حمایت از دولت مرکزی باشد. چرا که عملیاتهای تروریستی کرکوک بلافاصله چند روز پس از اعلام رسمی تشکیل جبهه بزرگ سیاسی شیعی – کردی در حمایت از دولت مرکزی انجام گرفت و تشکیل این جبهه چیزی نبود که در راستای منافع و عملکرد اشغالگران باشد.
2- در دهه 80 رژیم دیکتاتور سابق برای فشار بیشتر به کردها و کنترل مبارزات آنها اقدام به تغییر بافت جمعیتی کرکوک در شمال عراق نمود و خانودهها بسیاری از کردهای بومی را به مناطق مرکزی و جنوبی عراق تبعید و هزاران خانواده عرب سنی را از شهرهای مرکزی و غربی با امکانات کامل جایگزین آنها در کرکوک کرد. پس از سقوط صدام و قدرت گرفتن کردها در مرکز و مناطق شمالی این کشور، موضوع اخراج عربهای سنی از کرکوک و بازگرداندن تبعیدیان کرد و به زادگاه اصلیشان در دستور کار آنها و دولت مرکزی قرار گرفت. دولت مرکزی اعلام کرد که به هر یک از عربهای سنی مهاجر که کرکوک را ترک کند و به زادگاه اصلی خود برگردد منزل و امکانات کافی در اختیار آنها قرار داد. بسیاری از آنها از طرح دولت استقبال کردند اما این چیزی نبود که گروههای تکفیری و متعصب سنی به راحتی از کنار آن بگذرند و این امتیاز بزرگ را به سهولت در اختیار رقیب کرد خود قرار دهند. آنها بارها تأکید کردهاند که با اجرایی شدن این طرح مقابله خواهند کرد از اینرو اقدامات تروریستی اخیر در کرکوک میتواند کار سنیهای متعصب و گروههای تکفیری و سلفی برای افزایش هزینههای اجرای طرح دولت مرکزی باشد.
3- طرح الحاق کرکوک به فدرالیزم کردستان در قانون اساسی عراق مطرح شده و دولت مرکزی ملزم شده تا با ایجاد سازوکارهای لازم آن را در دستور کار خود قرار دهد. کرکوک شهری نفتخیز، مهم و استراتژیک در شمال عراق است و گروهعای عرب سنی الحاق آن را به کردستان عراق به منزله پذیرش افزایش قدرت کردها قلمداد میکند و لذا به شدت با آن مخالف هستند. از اینرو اقدامات تروریستی اخیر در کرکوک میتواند در چارچوب کشمکشهای الحاق این شهر به کردستان عراق انجام شده باشد که سنیهای عرب و جریانهای تکفیری سعی در ایجاد موانع برای الحاق آن به کردستان عراق و ناکارآمد کردن دولت نوری مالکی در پیگیری اجرایی شدن آن دارند.
4- ترکیه از قدرت گرفتن کردها در شمال عراق بسیار نگران است و حتی تهدید کرده در صورتی که کرکوک به اقلیم کردی ملحق شود موصل را که شهری مهم و استراتژیک در شمال عراق است و نسبت به آن ادعای ارضی نیز دارد اشغال خواهد کرد. به همین دلیل در حال حاضر بیش از 200 هزار نیروی نظامی خود را در مرزهای همجوار کردستان عراق پیاده کرده تا با تهدیدات خود مانع از افزایش قدرت کردها در شمال عراق شود. از نظر ترکیه افزایش و تثبیت قدرت کردها در شمال عراق بر تحولات مناطق جنوبی این کشور تأثیر خواهد گذاشت و امنیت و ثبات ملی آن را متحول خواهد نمود. از اینرو هر چند مدارک مستند پیرامون نقش ترکیه در اقدامات تروریستی کرکوک در دست نیست اما به عنوان یک فرض نمیتوان نقش سرویسهای اطلاعاتی این کشور را در انفجارات اخیر کرکوک نادیده گرفت.
در هر صورت عامل انفجارات کرکوک چه گروههای تکفیری و سلفی باشند و چه اشغالگران عراق و یا سرویسهای اطلاعاتی دولتهای منطقه اهدافی هم چون تضعیف دولت مرکزی و ایجاد شکاف میان جبهه ائتلاف کردی – شیعی حامی دولت مرکزی را دنبال میکنند.