برای هر فرهنگ و مجموعه معرفتی ممکن است آفت هایی روی دهد که مانع از رشد و پویایی آن شود. قطعا بی توجهی به این آفت ها به اصل آن فرهنگ ضربه خواهد زد. فرهنگ دینی نیز گاهی به این آسیب ها دچار می گردد. فرهنگ مهدویت که بدون شک یکی از مهمترین اصول اعتقادی جهان اسلام به شمار می رود متاسفانه از این آفت ها مصون نبوده و به آسیب های خاص خود مبتلا گردیده است.
شکی نیست که غفلت از آسیب های فرهنگ مهدویت موجب سستی اعتقاد مردم به ویژه جوانان نسبت به اصل وجود امام زمان (عج) یا ابعاد شناخت آن بزرگوار و گاهی نیز سبب گرایش به افراد یا مجموعه های منحرف می گردد. نوشتار حاضر بر آن است تا به مهمترین آسیب های فرهنگ مهدویت بپردازد.
برداشت های انحرافی از مفهوم انتظار
از آسیب های مهم در فرهنگ مهدویت، تفسیرها و برداشت های نادرست از مفهوم انتظار است. درک و دریافت غلط از مفهوم سبب شده است که بعضی گمان کنند چون اصلاح جهان از فساد به دست امام عصر (عج) خواهد بود در برابر تباهی ها و ناهنجاری ها وظیفه ای نداشته و باید بی تفاوت بود و دست روی دست گذاشت چون همه چیز به عهده ایشان است.
امام خمینی (ره) آن اسلام شناس بیدار زمان، این نوع برداشت غلط را در مورد انتظار باطل و ضمن شناسایی این آسیب خطرناک صاحبان این تفکر را به چند دسته تقسیم کرده است.
الف) افرادی که انتظار فرج را به نشستن در مسجد، حسینیه ، منزل و دعا کردن برای فرج می دانند. این ها مردم صالحی هستند که به تکالیف شرعی خود عمل می کنند لکن به فکر این نیستند که برای فرج کاری بکنند.
ب) بعضی دیگر انتظار فرج را این گونه معنا می کنند که ما به آنچه در جهان و ملت می گذرد کاری نداشته باشیم تنها تکالیف خود را ادا کنیم تا حضرت بیایند و ان شاء الله همه چیز را دنبال کنند.
ج) عده ای نیز می گویند عالم باید پر از معصیت شود تا حضرت بیایند. ما نباید امر به معروف و نهی از منکر کنیم تا گناه زیاد و فرج نزدیک شود.
د) یک دسته هم از این فراتر رفته و می گویند باید به گناه دامن زد و مردم را به گناه دعوت کرد تا دنیا پر از ظلم و جور شود و حضرت تشریف بیاورند.
افرادی نیز معتقدند که اصلا هر حکومتی که در زمان غیبت محقق شود حکومتی باطل و برخلاف اسلام است. این دسته از افراد به بعضی از روایات موجود در این زمینه استناد کرده اند. مانند روایت «ابن اعین» که از امام باقر (ع) آورده است «هر پرچمی که قبل از پرچم حضرت قائم (عج) بر افراشته شود صاحب آن طاغوت است ، در صورتی که منظور از پرچم در این روایات پرچم مهدی است نه حکومت اسلامی. خواننده محترم می داند که حضرت امام (ره) این دسته بندی را درمورد خود مسلمین انجام داده و این تفکرات غلط از سوی خودی ها مطرح شده است. این آسیب خطرناکی بود که امام (ره) در زمان حیات خود آن را متذکر شدند؛ بعضی ها روایت را خوب نمی فهمند، این طور برداشت می کنند که نباید امر به معروف و نهی از منکر کرد یا نباید حکومت تشکیل داد که همه این تفکرات جاهلانه ضربه زدن به اندیشه پاک مهدویت است. این گونه کج فکری ها نه تنها ما را به امام زمان (عج) نزدیک نمی کند بلکه دور نیز می کند.
طرح مباحث غیر ضروری
گاهی افراد و مجموعه ها در قالب های گفتاری و نوشتاری به بحث هایی روی می آورند که ضرورتی ندارد و هیچ سودی بر طرح این گونه مباحث احساس نمی شود. پرداختن به مباحثی از قبیل ازدواج حضرت و فرزند بر آن بزرگوار ، محل زندگی حضرت و مانند آن از نمونه بحث های غیرضروری است. پرداختن به مسایل غیرضروری ما را از پرداختن به مباحث اصلی و مهم باز می دارد. در حال حاضر تکلیف ما پی بردن به محل سکونت و تعداد فرزندان آن حضرت نیست. چون ما دلیل قطعی بر اثبات و رد این گونه مباحث نداریم، این که فکرمان را روی محل زندگی ایشان متمرکز کنیم که آیا ایشان در جزیره خضراء زندگی می کند یا جای دیگر همه این مباحث به اصل فرهنگ مهدودیت خدشه و آسیب وارد می کند.
ملاقات گرایی
از آسیب هایی که در عصر غیبت برای منتظران رخ می دهد مدعیانی هستند که بی دلیل یا به بهانه ساده ترین اتفاق ادعای ملاقات با امام زمان (عج) می کنند. این افراد از احساسات پاک مردم به نفع خود سوء استفاده می کنند. گاهی اوقات این افراد خود را پل ارتباطی بین امام عصر (عج) و مردم معرفی می کنند. فتوا می دهند، از مردم پول می گیرند و ادعای شفا دادن مریضان می کنند.
گاهی جریانی خطرناک تر این است که بعضی افراد طوری با مخاطب حرف می زنند که مخاطب را به آن سمت و سو بکشاند که من با امام زمان ارتباط دارم. از ادبیاتی استفاده می کند که ادعا هم نکرده باشد ولی به نحوی مردم را فریب دهد. انسان در زندگی علما و بزرگان که مطالعه می کند، می بیند این بزرگان هیچ وقت چنین ادعاهایی نداشتند و اگر چیزی هم کشف می شد مربوط به بعد از حیاتشان بود که توسط شاگردانشان بیان می شد. ولی متاسفانه می بینیم که امروزه بازار چنین مطالبی گرم بوده که این آفتی خطرناک در حوزه فرهنگ مهدویت است.
تعیین وقت ظهور
یکی دیگر از آسیب ها تعیین وقت ظهور برای حضرت حجت (عج) است . بعضی آگاهانه یا ناآگاهانه برای ظهور وقت تعیین می کنند در حالی که طبق روایات وارده از اهل بیت (علیهم السلام) احدی حق ندارد زمان ظهور را معین نماید. امام محمد باقر (ع) خطاب به محمدبن مسلم فرمودند: هر کس برای تو خبری از ما درباره تعیین وقت ظهور نقل کرد در تکذیب او درنگ نکن زیرا ما اهل بیت برای هیچ کس وقت ظهور را تعیین نکرده ایم.
نگاه قشری و سطحی به مسئله مهدویت
متاسفانه نگاه برخی از مردم به مقوله مهدویت قشری و سطحی است. هنوز فرهنگ مهدویت به طور عمیق نهادینه نشده است و این سبب شده تا افراد طماع و مدعیان دروغین ظاهر شده و از عواطف مردم سوء استفاده نمایند.
یکی دیگر از آسیب هایی که پیوسته بعد از غیبت امام (عج) وجود داشته است مطابقت دادن نشانه های ظهور بر وضعیت هر زمان بوده است. به این معنا که عده ای با خواندن یا شنیدن چند روایت در علایم ظهور ، آن ها را به افراد یا حوادثی خاص تطبیق می دهند.
راهکارهای مقابله با آفت ها و آسیب های فرهنگ مهدویت
تمام دست اندرکاران درامر تبلیغ معارف اسلامی، روحانیت ، صدا و سیما و دانشگاه ها باید از ظرفیت های موجود بیشتر استفاده کرده و فرهنگ مهدویت را به طور عمیق نهادینه سازند. نهادینه کردن به این معنی که اندیشه مهدویت را به جامعه تزریق کنند و فضای جامعه امام زمانی شود.
مردم ما به ویژه جوانان عزیز عطش شناخت امام زمان خود را دارند. این عطش را باید مدیریت کرد اگر مبلغان دینی ما در این زمینه کوتاهی کنند کسانی دیگر ( مدعیان دروغین ) خواهند آمد و این خلأ را پر می کنند. هر چه بهتر بتوان فرهنگ مهدویت را نهادینه کرد نرخ آسیب پذیری کمتر خواهد بود. مسئولان تربیتی جامعه بدانند که نباید از مسئله اعتقادی جوانان غفلت کرد. مبلغان و مربیان دینی باید معیارهای صحیح مقوله مهدویت را به مردم معرفی کرده و به آنان بگویند که در فرهنگ مهدویت معیار مهم است نه مصداق. حق و عقل معیار باشد نه احساس و شور، اگر عقلانیت را از جامعه اسلامی بگیرند، مردم در شناخت امام زمان خود و چگونگی ارتباط با ایشان سر در گم می مانند.
منابع:
1- در انتظار ققنوس: سید هاشم العمیدی - ترجمه مهدی علیزاده ، قم - موسسه آموزشی امام خمینی ، 1384
2- تنها راه: فرزانه احمدی- شیراز- بنیاد مهدی شناسی
3- فصلنامه انتظار: سال سوم - شماره هفتم ، 1382