فرزان شهیدی
سفر نیکلا سارکوزی، رئیس جمهور فرانسه به سوریه و دیدار چهارجانبه در دمشق از نقاط عطف مهم در تاریخ تحولات سوریه و منطقه محسوب می شود. روزنامه های سوریه در شماره های اخیر خود نشست چهارجانبه سران سوریه، فرانسه، ترکیه و قطر را موفقیتی دیپلماتیک برای کشور خود خوانده و آن را به کلیدی بودن نقش سوریه تفسیر کرده اند.
اما رئیس جمهور فرانسه در سفر به دمشق چه اهدافی را دنبال می کند؟ مهم ترین هدف عبارت است از بازگشت فرانسه به معادلا ت منطقه ای خاورمیانه و در وهله بعد پاریس تلاش دارد سوری ها را نسبت به صلح با اسرائیل راضی کند.
هدف دیگر سارکوزی درخواست از رهبر سوریه جهت وساطت درباره موضوع هسته ای ایران است. وی از بشار اسد خواسته است از موقعیت خود برای قانع کردن ایران نسبت به همکاری با غرب استفاده کند. فرانسه نسبت به ایران و خصوصا پرونده هسته ای حساسیت زیادی نشان می دهد و پیش از این طی اظهارات تهدیدآمیزی گفته بود اگر مسئله هسته ای ایران حل نشود، یا باید شاهد بمب هسته ای ایران باشیم و یا بمباران ایران!
اما هدف نخست وزیر ترکیه که سفر خود به دمشق را با تاخیر برگزار کرد، جدا از مسائل مهم منطقهای نیست. ترکیه که دارای روابط با رژیم صهیونیستی است و در حال حاضر میان این رژیم و سوریه میانجیگری می کند، علاقه دارد تا این دو با هم اختلا فات را کنار گذاشته و به صلحی دست یابند تا بدین وسیله ترک ها موفق به گرفتن امتیازات مورد نظر خود از اتحادیه اروپا شوند.
نخست وزیر ترکیه در این سفر همچنین دو هدف دیگر را دنبال می کرد: اول آنکه با رئیس جمهور فرانسه دیدار کند و در مورد تحولا ت قفقاز با وی مذاکره کند، خصوصا آن که سارکوزی هم اکنون ریاست اتحادیه اروپا را هم برعهده دارد. هدف بعدی به حضور امیر قطر بازمی گردد که وی نیز ریاست شورای همکاری خلیج فارس را برعهده دارد و کشورش دارای ذخایر مهم گاز است که ترک ها مایل به بهره برداری از آن هستند.
از طرفی امیر قطر هم به واسطه نقش آفرینی کشورش در مسائل منطقه ای در این نشست حضور یافته و به نوعی نماینده اتحادیه عرب محسوب می شود. شیخ حمد موفق شده است دوحه را به مرکز دیپلماسی در منطقه تبدیل کند و با تمام کشورهای منطقه روابط حسنه ای و تبادلا ت سیاسی و دیپلماتیک نزدیکی دارد. از سویی نقش آفرینی در بحران لبنان که فرانسه هم در آن منافعی دارد، حضور قطر را در این نشست پررنگ کرده است. قطر همچنین تنها کشور عرب حوزه خلیج فارس است که با دعوت کردن از مقامات اسرائیلی پای آنها را پس از گذشت سی سال به این آبراه حیاتی گشوده است.
با توجه به موارد فوق آنچه در دمشق رخ داد، نگاهی چندجانبه به مسائل منطقه است که عادیسازی روابط سوریه و رژیم صهیونیستی در راس آن قرار دارد. تحلیلگران می گویند سارکوزی تلا ش خواهد کرد تا سوریه را از ایران جدا کند و در قبال دادن امتیازاتی چند، این کشور را از محور مقاومت خارج کند.
بشار اسد رئیس جمهور سوریه نیز تمایل خود را نسبت به نقش آفرینی فرانسه در خاورمیانه ابراز کرده است، ضمن آن که از وساطت ترکیه و قطر هم استقبال کرده است. اما سوالی که ذهن ناظران را به خود مشغول کرده است آن است که رابطه این دیدارها و موضعگیری ها با ائتلاف راهبردی ایران و سوریه چیست؟ و آیا دمشق در گرایش خود به غرب و اسراییل دچار نوعی پارادوکس نشده است؟
یک پاسخ آن است که تحرکات سیاسی سوریه تنها نوعی تاکتیک است که هدف از آن خارج کردن آمریکا از دایره دخالت و وساطت در مسایل خاورمیانه است. به عبارت دیگر دمشق با گشودن راه میانجی گران منطقه ای و فرامنطقه ای تلاش دارد از حجم فشارهای آمریکا و اسراییل علیه خود کاسته و در عین حال خود را به جامعه بین الملل متصل ساخته و از انزوای فعلی خارج شود. تهران نیز به گونه ای این سیاست تاکتیکی را در پیش گرفته و حتی به نظر می رسد درصدد شکستن دیوار بی اعتمادی با آمریکا می باشد.
اما تحلیل دیگر آن است که سوریه فریب خورده و با وعده هایی از سوی اروپا به دامن نوعی صلح تحمیلی با اسراییل درافتاده است. فرجام این صلح به طور طبیعی جداشدن از مشی مقاومت و جبهه تهران ـ حزب الله خواهد بود که قطعا خوشایند جمهوری اسلامی ایران نمی باشد و چه بسا تیرگی روابط دو طرف را در پی داشته باشد.
اما شواهد و قراین بسیاری نشان می دهد سوریه اهل سازش و تنازل نیست و برای مثال به هیچ وجه حاضر نیست از بلندی های جولان صرف نظر کند. این موضع اصولی بدان معناست که صلح با رژیم صهیونیستی پروسه آسانی نخواهد بود، به ویژه آن که اسراییل هم آمادگی جدی برای بازپس دادن جولان را ندارد.
با این وصف نزدیکی به فرانسه و یا سایر میانجی گران را می توان در چهارچوب استیفای حقوق مسلم سوریه ارزیابی کرد. اگر سوریه به حقوق خود دست یابد روند صلح خاورمیانه وارد مرحله تازه ای خواهد شد و علی الظاهر هدف فرانسه و ترکیه و قطر هم چیزی جز این نیست. به زعم آنها تحرک در روند صلح، هم پیمان راهبردی سوریه یعنی ایران را در تنگنا و انزوا قرار خواهد داد و معضلاتی همچون پرونده هسته ای و یا موضوع مقاومت در این چهارچوب حل وفصل خواهد شد.
اما آیا آمریکا و اسراییل هم با این روند همداستان خواهند بود؟ سفر سارکوزی با اعتراض برخی از محافل صهیونیست مواجه شده است و به نظر می رسد تحرکات خاورمیانه ای فرانسه (وبه تعبیری اتحادیه اروپا) خوشایند اسراییل و حتی آمریکا نمی باشد.
تجارب دهه های اخیر نشان می دهد که چنین عزمی وجود ندارد و آمریکا و اسراییل معمولا تقابل و فشار را بر ابزارهای دیپلماسی ترجیح می دهند. این امر قطعا موقعیت و مواضع جمهوری اسلامی ایران را بیش از گذشته تثبیت و تقویت خواهد کرد.