کاظم مشفق
سابقه حزب در ایران به مفهوم مدرن آن به عصر مشروطیت بر میگردد. حضور استعمار خارجی، حاکم بودن استبداد داخلی، تحمیل قراردادهای ننگین و تاسیس دارالفنون و ایفای نقش روحانیون در جریانات اعتراضی میل به آزادیخواهی و توسعه از جمله مواردی بود که در شکلگیری بسیاری از جنبشها و حوادث سرنوشتساز تاریخ ایران از جمله حرکت مشروطه موثر بود.
با پیروزی مشروطیت در حدود یک سال پیش، که مهمترین هدف آن تحقق دغدغه تداومیافته روشنفکران از آن زمان تاکنون یعنی حکومت قانون و دمکراسی بود، احزاب و گروههای سیاسی شکل گرفتند.
با پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی احزاب با ورود آزادانه در عرصه سیاسی کشور نظرات و عقاید خود را بیان کردند. در آستانه ورود به انتخابات مجلس هشتم در گفتوگو با نمایندگان مجلس و صاحبنظران به بررسی کارکرد احزاب در عرصههای سیاسی کشور پرداختهایم که از نظر شما میگذرد.
دکتر «فاطمه آلیا» نماینده مجلس شورایاسلامی با اشاره به بروز احزاب گوناگون در آستانه برگزاری انتخابات، شناخت کارکرد و جایگاه احزاب را مهم دانست و گفت: احزابی موفق هستند که کارکرد مناسب داشته باشند یعنی برای آموزش سیاسی شهروندان، اعضای حزب و هواداران خود دارای برنامه باشند.
وی همچنین وجود احزاب در کشور را مقطعی دانست و افزود: احزاب در کشور ما فقط در دوران انتخابات فعال هستند لذا احزاب نقش و فلسفه احزاب که همانا ارتقای آموزش سیاسی یا بصیرت سیاسی شهروندان است را نمیتوانند به خوبی انجام دهند، به همین منظور خروجی آنها در عرصه اجتماع خیلی تاثیر گذار نیست.
نماینده مردم تهران در مجلس شورایاسلامی تاثیرگذاری مردم بر روند انتخابات را بیشتر از تاثیرگذاری احزاب دانست و گفت: در کشور ما بعد از پیروزی انقلاباسلامی به طور متوسط سالی یک بار انتخابات برگزار میشود و احزاب در آنها خیلی تاثیری ندارند. دلیل اصلی آن هم این است که احزاب رسالت خود را که همان جذب نیروی واقعی و آموزش آنها میباشد را درست انجام ندادهاند.
عضو کمیسیون فرهنگی با اشاره به جایگاه رفیع ولایتفقیه در کشور تصریح کرد: مردم ما به رهنمودهای رهبر معظم انقلاب توجه وافری دارند و با توجه به آن رهنمودها معیارسازی خوبی را ترسیم میکنند و با اتکا به آن معیارها در طول زمان تصمیم مناسبی را میگیرند.
وی افزود: احزاب در کشور ما فاقد شناخت لازم از جامعه و مردم هستند در انتخابات نهم ریاست جمهوری احزاب موخر، احزاب مقدم و احزاب کوچک در صحنه انتخابات حضور داشتند اما با این وجود مردم رئیسجمهوری را انتخاب کردند که وابسته به هیچ گروه و حزب خاصی نبود.
دکتر آلیا مدیریت احزاب را خیلی مهم دانست و افزود: احزابی مقتدر هستند که دارای مدیریت قوی هستند زیرا اگر حزبی دارای مدیریتی مقتدر باشد میتوانند افراد مناسبی را جذب کنند و به تبع آن کارکرد حزب نیز دارای خروجی مناسب خواهد بود.
وی همچنین در مورد احزابی که به وعدههای خود پس از پیروزی در انتخابات عمل نمیکنند گفت: از آنجایی که این احزاب دارای عقبه نیستند و کار کارشناسی روی برنامههای خود انجام نمیدهند نمیتوانند پاسخگوی وعدههای تو خالی خود باشند.
آلیا تاکید کرد: مردم ما دارای بصیرت هستند و فرق برنامههای تبلیغاتی را با برنامههای واقعی تشخیص میدهند و به همین منظور با عمق بیشتری روی سوابق افراد و احزاب کار میکنند.
نماینده مجلس شورایاسلامی احزاب را به پرهیز از بدرفتاری سیاسی فراخواند و گفت: احزابی دست به روش تخریبی و تهمت میزنند که دارای اصالت و برنامه حزبی نبوده و به همین خاطر هیات سیاسی خود را با تهمت به احزاب رقیب پیگیری میکنند.
عضو فراکسیون اصولگرایان گفت: یک سوم لیست اصولگرایان را افراد شاخص تشکیل خواهد داد و به زودی لیست واحد ارائه خواهد شد.
دکتر آلیا تاکید کرد: اگر جبهه متحد اصولگرایان بنده را انتخاب کنند در انتخابات شرکت خواهم کرد در غیر اینصورت نامزد انتخابات نخواهم شد.
دکتر حسین عزیزی، استاد دانشگاه در گفتوگو با خبرنگار ما احزاب را اجتماعی سازمان یافته از افرادی با اشتراک نظر در مسائل مختلف برای دستیابی به اهداف مشترک دانست و افزود: اهداف یک حزب تلاش برای ترویج عقاید، سیاستها، برنامهها و در نهایت کسب قدرت است.
عزیزی گفت: احزاب سیاسی چرخ دنده ماشین دمکراسی است بر این اساس نمیتوان در یک جامعه از دمکراسی سخن گفت اما از احزاب نامی به میان نیاورد، از این رو وجود احزاب در حکومتهای مردمسالار امری ضروری است چرا که احزاب پس از تشکیل به تدوین سیاستهای خود در عرصههای گوناگون میپردازند، نیروهای خود را آموزش میدهند، حکومت را نقد میکنند و برای انتخابات نامزد معرفی کرده تا به کسب قدرت بپردازند.
این کارشناس سیاسی تداوم یک حرکت و حزب سیاسی را در پرتو برنامهریزی دانست و افزود: برنامه ریزی نیازمند آموزش، تربیت و پرورش نیروهای خود یا «کادرسازی» است که این کادرسازی در مرحله ابتدایی موجب شکلگیری ساختارها و سازمان یک حزب شده و در صورت تداوم آموزش، در زمان کسب قدرت و یا سهیم شدن در آن به چیدن نیروهای خود در مناصب و کرسیهای مختلف اقدام میکند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه در ایران شاهد فعالیت موسمی احزاب در آستانه انتخابات هستیم گفت: در حالیکه احزاب میبایست در طول سال و در فاصله دو یا چند انتخابات به تدوین برنامهها و استراتژیها و تربیت نیروها اقدام کنند و تشکیلات خود را منسجم و آن را پایدار کنند، اما مشاهده میشود که فعالیت بسیاری از احزاب با کلید خوردن آغاز یک انتخابات آغاز و با پایان آن، تمام میشود. عزیزی گفت: تجربه سه دهه عمر نظام جمهوریاسلامی که با اتکای به اراده ملی ملتی مسلمان، قلههای خطیری را فتح و جایگاهی درخور را به لطف خداوند کسب کرده، نشان از آن دارد که وجود احزابی با ویژگیهای گوناگون و سلایق مختلف، سرمایهای ارزشمند برای کشور و ملت است. هرچند تعداد احزاب واجد شرایط در مقایسه با دیگر احزاب و گروههایی که به بیماری سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی متنوعی دچار آمده و آسیبهایی نیز به نهضت عظیم ملت ایران متوجه کرده اند، واقعا ناچیز است اما از سوی دیگر خدمات درخشان معدود احزاب صلاحیت دار آنقدر گران سنگ و مفید به حال کشور، نظام و مردم است که به استناد آن میتوان، ضرورت فعالیت احزاب در کشور و جایگاه آنها در نظام اجرایی را توجیه کرد.
وی تاکید کرد: حزب باید به عنوان یک تفکر و جریان سیاسی بر افکار عمومی تاثیرگذار باشد ولی نگاه احزابی که تنها هنگام انتخابات بروز و ظهور جدی و گسترده پیدا میکنند و با ارائه یک لیست به حضور در عرصه انتخابات میپردازند، نگاه درستی نیست و مردم نیز به چنین حرکتهایی رویکردی نخواهند داشت.
دکتر عباس فرهمند، استاد دانشگاه نیز با بیان اینکه نخستین و مهمترین هدف هر حزب سیاسی تسلط بر دیگر افراد یا احزاب جهت نیل به قدرت و ماندن در آن است گفت: احزاب برای پایداری باید دارای 4 شرط باشند که عبارتند از:
شرط اول: وجود تشکیلات پایدار مرکزی؛
شرط دوم: وجود شعبههایی که مرکز پیوند و ارتباط داشته باشند؛
شرط سوم: پشتیبانی مردم؛
شرط چهارم: کوشش برای دستیابی به قدرت سیاسی
اگر حزبی این 4 شرط اساسی را نداشته باشد کارکرد آن دچار اختلال و خروجی آن نیز بیتاثیر خواهد بود.
این کارشناس علوم اجتماعی عدم جایگاه مناسب برای تشکیل و فعالیت حزبی را بسیار مضر دانست و افزود: فرهنگ فعالیت حزبی هنوز در کشور ما جا نیفتاده و از سوی دیگر احزاب از جهات مختلف دچار مشکل هستند: از یک سو در درون و میان خود تشکیلدهندگان حزب اختلاف بروز میکند و هماهنگی و همدلی لازم وجود ندارد از سوی دیگر مردم هنوز آمادگی لازم برای پذیرش احزاب را ندارند. بنابراین نبود فرهنگ سیاسی مناسب برای حزب، نبود هماهنگی و همدلی، نبود برنامهریزی و عملکرد دقیق و حساب شده و در کنار آن وابستگیهای مختلف احزاب، قائم به شخص بودن آنها و غیره همگی باعث شده است تا جایگاه و کارکرد احزاب در نظام سیاسی ایران شناخته نشود.
فرهمند با اشاره به اینکه احزاب سیاسی در ایران دارای سه وظیفه اصلی و اساسی هستند تصریح کرد: احزاب علاوه بر اینکه به عنوان یک مکانیسم در حیات سیاسی، وظیفه سامان دهی خواستهای مردم را در اختیار دارند، در راستای منطقی کردن و ارائه تعریف صحیح و اصولی از این درخواستها نیز نقش مهمی ایفا مینمایند.
وی ادامه داد: یکی دیگر از وظایف احزاب و تشکلهای نظام سیاسی ایران، میانداری و عملکرد به عنوان رابطی میان مردم و دولتها هستند که این امر نیز پدیدهای را به دنبال دارد که مانع از عملکرد احزاب علیه دولت و یا علیه مردم میشود.
این استاد دانشگاه مقطع انتخابات را یکی از مقاطعی دانست که در رویش احزاب در ایران موثر بوده است گفت: احزابی که در آستانه انتخابات فعال میشوند، غالبا جوان مرگ میشوند زیرا این احزاب کارکرد فصلی دارند.
دکتر فرهمند در پایان ابراز امیدواری کرد که همه احزاب اخلاق سیاسی را رعایت کرده و انتخاباتی آرام و با شور و هیجان برگزار شود.