گاز در مسیر قدرت جهانی

سیامک باقرى
نهایی شدن تشکیل «اوجک گازی» بین سه کشور ایران، روسیه و قطر در نشست دو روزه مقامات سه کشور در تهران یکی از رخدادهای بسیار مهمی است که بازتاب های گسترده ای را به دنبال داشته است. واکنش شدیدا منفی کشورهای آمریکا و اروپایی نسبت به اوپک یا اوجک گازی این سوال را مطرح می سازد که اروپایی ها و آمریکا از این موضوع احساس تهدید کردند و رسما اعلام کردند که سیاست انرژی خود را تغییر خواهند داد؟ با توجه به واکنش مزبور آیا «اوجک گازی» می تواند یک تشکل پایدار باشد؟ چه چالش هایی این ایده را مورد تهدید قرار می دهد؟
سابقه
ایده تاسیس اوپک گازی از ایجاد «مجمع کشورهای صادرکننده گاز» که در سال 2001 در تهران تشکیل شده بود ناشی می گردد. بر این اساس کشورهای ایران، روسیه، قطر، الجزایر، بولیوی، برونئی، مصر، گینه، اندونزی، لیبی، مالزی، نیجریه، عمان، ترینیدا وتوباگو، ترکمنستان، امارات و ونزوئلا که در نشست تهران حاضر بودند خواستار افزایش نقش این مجمع شدند. پس از آن ایده ایجاد سازمانی شبیه اوپک که تولیدکنندگان گاز طبیعی جهان را به دور خود جمع کنند در بهمن سال 1385 از سوی رهبر معظم انقلاب اسلامی طی دیداری با ایگور ایوانف دبیر شورای امنیت روسیه در تهران مطرح شد و بدین ترتیب اصطلاح اوپک گازی وارد واژگان سیاسی جهان گردید. این موضوع با سفر پوتین به تهران بیشتر مورد توجه قرار گرفت. در اردیبهشت 1387 نشست کارشناسان 12 کشور صادرکننده گاز در تهران برای بررسی تشکیل اوپک گازی برگزار شد. با این وجود کشورهای غربی تلاش گسترده ای کردند تا این سازمان شکل نگیرد از جمله در ژوئن سال 2007 میلادی سنای آمریکا با 72 رای در برابر 23 رای منفی کشورهای خارجی را از ایجاد ساختاری از نوع اوپک در عرصه نفت و گاز طبیعی منع کرد و این حق را برای دادستانی کل آمریکا قائل شد تا ناقضین این قانون را تحت پیگرد قانونی قرار دهد. البته در همین راستا آژانس بین المللی انرژی متشکل از 26 کشور (مصرف کنندگان) در اردیبهشت 86 اقدامات تولیدکنندگان گاز را غیرقابل قبول اعلام کرده بود.
ریشه های هراس
ریشه هراس آمریکا و کشورهای اروپایی از تشکیل اوپک گازی در درجه اول به ترکیب کشورهای تشکیل دهنده آن برمی گردد. از نظر مقامات غربی، ایران کشوری تجدیدنظرطلب و مخالف آمریکا و روسیه نیز یک کشور قدرت طلب خواهان احیای قدرت گذشته می توانند اهرم اقتصادی اوپک را به اهرم سیاسی و امنیتی تبدیل نمایند.
به عبارت دیگر این کشورها بر این باورند که ایجاد این سازمان سبب خواهد شد تا بازار گاز جهان بلوکه شود و قیمت این منبع انرژی در بازارهای غربی افزایش یابد زیرا مجمع کشورهای صادرکننده 73 درصد از ذخایر گازی جهان و 42 درصد از حجم تولید گاز جهان را در اختیار دارند. مهمتر اینکه این رخداد می تواند نقش ژئوپلیتیکی و استراتژیکی را تغییر داده و نقش آمریکا در اقتصاد جهان را دچار اختلال نماید. کاخ سفید با توجه به رفتارهای ایران و روسیه واهمه دارد که تاسیس اوپک گازی منجر به سلطه این دو کشور بر انرژی گازی جهان شود و از این رهگذر لطمات شدیدی را بر تولیدات صنعتی آمریکا و اروپا وارد سازد. به ویژه اینکه مشتقات گاز طبیعی کاربرد وسیعی در تولید محصولات دفاعی دارد. بدین سان اوپک گازی تهدید جدی برای مجتمع های صنعتی - نظامی آمریکا محسوب می گردد. علاوه بر این تشکیل اوپک گازی چشم انداز وسیع تری را نیز نشان می دهد زیرا این رویداد می تواند زمینه ساز همگرایی های آتی منطقه ای و بین المللی و به یک قطب اقتصادی و سیاسی در منطقه و جهان مبدل شود. به عبارتی تاسیس این نهاد می تواند پیوند میان کشورهای عضو را مستحکم کرده و بر همکاری های بیشتر تشویق نماید. برونداد چنین وضعیتی برای ایران این دستاورد را دارد که سیاست های تحریمی غرب با چالش سنگینی روبه رو شود و به افزایش قدرت ملی ایران بینجامد. از همین رو آمریکا و کشورهای اروپا هراس چند جانبه ای نسبت به تاسیس اوپک گازی دارند. به همین جهت آنها از زمان تاسیس مجمع کشورهای صادرکننده گاز در سال 2001 تاکنون فشارهای مختلفی را برای عدم تبدیل این مجمع به یک سازمان تاثیرگذار وارد آوردند به طوری که در طی سال های گذشته کشورهای عضو تنها موفق شدند یک دفتر رابطی در قطر ایجاد نمایند. با این وجود سیر تحولات منطقه ای و جهانی و فراز و نشیب اجلاسیه های مجمع صادرکنندگان گاز سبب شد تا سه کشور ایران، روسیه و قطر که بیش از 60 درصد منابع گازی جهان را دارند در نشست مهرماه سال جاری در تهران توافق خودشان را برای تاسیس اوپک گازی اعلام کنند. متعاقب این مسئله اتحادیه اروپا واکنش نشان داد و سخنگوی کمیسیون این اتحادیه اعلام کرد که اگر چنین کارتلی تشکیل شود اتحادیه اروپا ممکن است سیاست انرژی خود را مورد بازنگری قرار دهد.
دستاوردهای آتی
اگرچه تحکیم سازمان اوپک گازی به جهت مخالفت ها و کارشکنی های غربی ها راه درازی را در پیش دارد، با این حال این سازمان دستاوردهای قابل توجه ای برای ایران خواهد داشت:
1- با توجه به اینکه ایران و روسیه بیشترین ذخایر گازی اثبات شده جهان را دارند به عنوان محور اصلی این سازمان نقش آفرین خواهند بود.
2- با تشکیل اوپک گازی کشورهای صادرکننده کوچک گازی نیز به تدریج به سازمان خواهد پیوست. تردیدی نیست که در اجلاس مجمع صادرکنندگان گاز که به زودی در مسکو برگزار خواهد شد تحت تاثیر توافقات سه جانبه روسیه، ایران و قطر قرار خواهند گرفت و موجب برداشته شدن. قدم های بعدی سازمان تازه تاسیس می گردد.
3- متحد شدن صادرکنندگان گاز تاثیر قابل ملاحظه ای بر قیمت واقعی این ماده و تبعیت همه از قیمت اعلام شده خواهد گردید. در این میان کشورهای مصرف کننده نمی توانند از سیاست موازنه منفی جهت حصول منافع خود بهره گیرند. زیرا در حال حاضر پایین بودن قیمت گاز طبیعی در بازار به واسطه ناهماهنگی ها و عدم تعامل بین صادرکنندگان گاز بوده است.
4- تردیدی نیست که با تشکیل سازمان صادرکننده گاز موضوع اعضای سازمان در برابر آمریکا و در سطح کلی تر غرب تقویت خواهد شد و با تبدیل شدن به سازمانی قدرتمند می تواند مانع از اعمال فشار غرب بر کشورهای عضو گردد.
هشدار
علی رغم اینکه ایران از طراحان اصلی تشکیل سازمان شبیه اوپک نفتی بوده است اما انگیزه های کشورهای عضو به ویژه روسیه و قطر از تشکیل این سازمان پس از چند سال وقفه و تعلل قابل توجه است. این سازمان در صورتی می تواند به یک نهاد قدرتمند تبدیل شود که اهداف کشورهای عضو شفاف و در راستای منافع جمعی اعضا باشد. برخی گمانه ها پیرامون انگیزه روسیه و قطر در تسریع تاسیس این سازمان محل اعتنا است. به ویژه گفته می شود که روسها فقط به دنبال برتری و انحصار تامین گاز اروپا هستند. روس ها برای تحکیم این موقعیت، سیاست مهار کشورهای دارنده گاز را در نظر دارند. روسیه همانطور که کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز را در قالب توافقنامه هایی سعی در کانالیزه کردن انتقال گاز آنها داشته در خصوص دو کشور بزرگ دارنده ذخایر گازی نیز چنین نگاهی دارد. از نظر این تحلیل گران روس ها سعی دارند با تسریع بخشیدن سازمان اوپک گازی از نقش تک محوری ایران جلوگیری به عمل آورده در عین حال با استفاده از تنش ایران با غرب تسلط خود را بر منابع گازی ایران افزایش دهند. هر چند این تحلیل نگاه بدبینانه نسبت به رفتار روس ها دارد و اساسا رفتار روس ها از ابتدای طرح اوپک گازی از سوی ایران موید این موضوع بوده اما برای دست اندرکاران امر لازم است که رویدادی که می تواند برای ایران یک فرصت بزرگ باشد تبدیل به محدودیت و در نهایت تهدید نگردد.