سیامک باقری
برخورد آمریکا و اروپا با برنامههای هستهای کره شمالی و لیبی و نتایجی که از نحوه تعامل و واکنش این دو کشور با سیاستهای آمریکا و غرب به دست آمد، تجربههای قابل توجهی برای جمهوری اسلامی ایران دارد؛ زیرا همان سیاستها و تاکتیکها از سوی غرب در خصوص برنامههای هستهای ایران در حال تعقیب است.
همانطور که غرب و آمریکا القا میکنند که حاضر به یک معامله «سخاوتمندانه» با ایران هستند، در مورد کره شمالی و لیبی نیز تجربه کردهاند، اکنون با توجه به مواضع دولتمردان کشورهای موصوف بهتر میتوان عاقبت و نتایج معامله سخاوتمندانه را ارزیابی کرد.
پشیمانی لیبی
رویکرد لیبی برای رهایی از فشارها و تهدیدات، ابتدا حرکت در جهت اصلاح روابط با غرب به اتکای اروپا و ایجاد برخی تغییرات در نظام اقتصادی داخلی بود، اما این سیاست نتیجه مطلوبی را برای لیبی حاصل نکرد تا اینکه مقامات این کشور از سال 1999 گفتوگوهایی را با آمریکا و انگلیس آغاز کردند و در نهایت مسئولیت حوادث لاکربی و انفجار هواپیمای مسافربری فرانسه بر فراز نیجر را با دادن غرامت چهار میلیارد دلاری پذیرفتند.
این تحول سرآغاز بحثهای جدی و محرمانه مقامات آمریکا و انگلیس با مقامات لیبی پیرامون برنامههای هستهای لیبی شد.
نشستهای متعدد در سال 82 و دادن و عدههای قابل توجه اقتصادی، سیاسی و امنیتی در نهایت مقامات لیبی را برای کنار گذاشتن برنامههای هستهایاش متقاعد ساخت. دولت لیبی در 28 آذر 82 (19 دسامبر 2003) با انتشار بیانیهای اعلام کرد برنامه هستهایاش را متوقف میکند. در ماه مارس 2003 (اسفند 82) هیأتی از مأموران و کارشناسان «سیا» از 10 نقطه مشکوک در لیبی بازدید کرد و زمینه موافقت این کشور برای پیوستن به پیمان NPT نیز فراهم گردید. اگرچه آمریکاییها از آغاز ماجرا به عنوان حسن نیت به شرکتهای آمریکایی اجازه دادند برای خرید نفت با دولت وارد مذاکره شوند، اما تحلیلگران معتقدند که اجازه ورود نفت لیبی به بازار آمریکا بیش از همه به نفع بوش و در جهت کاهش قیمت سوخت این کشور بود و رفتارهای بعدی آمریکا با لیبی مؤید این نکته است؛ زیرا وعدههای بوش به قذافی نه تنها عمل نشد، بلکه اتهامات، تحریمها و سیاست براندازانه حکومت لیبی همچنان به قوت خود باقی ماند.
سخنگوی کاخ سفید در سال 83 گفت تحریمهای لیبی به طور کامل برداشته نشده و نام این کشور همچنان در فهرست وزارت خارجه آمریکا به عنوان حامی تروریسم باقی خواهد ماند. تحریم کالاهای دو منظوره و داراییهای مسدود شده دولت لیبی همچنان مسدود باقی خواند ماند.
در سال 84 نیز سخنگوی وزارت خارجه آمریکا اعلام کرد واشنگتن میتواند در صورتی که لیبی گامهای بیشتری را در زمینه دموکراسی، حقوق و... برداشت تغییر زیادی در موضعگیری خود نسبت به این کشور انجام دهد. همانطور که ملاحظه شد خواستههای آمریکا در یک سناریوی گام به گام از طریق سیاست وعدهدهی و تشویق تعریف شده است. خواسته حداکثری کاخ سفید تبدیل لیبی به یک کشور کاملاً تحت نفوذ با ماهیت متناسب با شرایط جدید منافع آمریکا در منطقه است.
از همین روست که قذافی، رهبر لیبی برای چندین بار اعلام کرد که «لیبی با کنار گذاشتن برنامه هستهای خود ضرر کرد و به این کشور کمک نشد. وی که با شبکه سیانان مصاحبه میکرد، افزود: به ما گفته شد بوش به وعدهاش عمل میکند، اما متأسفیم که چنین چیزی ندیدیم و آمریکا به وعدههایش عمل نکرد.»
کره شمالی از دام رهیده
کره شمالی از سال 1372 وارد فاز گفتوگو با آمریکاییها شد و در سال 1373 (1994) در دوران ریاستجمهوری کلینتون توافقنامهای میان طرفین در خصوص برنامه هستهای کره به امضا رسید و آمریکا متعهد شد در صورت توقف فعالیتهای نیروگاه هستهای کره شمالی کمک انرژی در اختیار کره قرار دهد. به دنبال آن سازمانی تحت عنوان سازمان توسعه انرژی شبه جزیره کره موسوم به «کیدو» که کنسرسیوم متشکل از آمریکا، کره جنوبی و ژاپن بود، تشکیل شد و آمریکا تعهد کرد دو راکتور آب سبک که به ارزش 4/5 میلیارد دلار میباشد برای حل مسأله انرژی این کشور ایجاد کند و در ضمن کمکهای اقتصادی و تضمینهای امنیتی نیز به کره شمالی داده شود، کره در قبال این تعهدات موافقت کرد فعالیتهای نیروگاه هستهای خود را متوقف کند و با استقرار بازرسان هستهای سازمان انرژی اتمی در این کشور موافقت نماید که این کار نیز انجام شد و تمام فعالیتهای اتمی این کشور تا پیش از ماه اکتبر 2003 تحت نظارت بازرسان آژانس بود، اما در طی این مدت آمریکا نه تنها در ارسال کمکهای اقتصادی و انرژی به این کشور مانعتراشی کرد، بلکه کار ساخت نیروگاههای اتمی را که قول آن را در ظرف مهلت معین داده بود، آغاز نکرد و افزون بر این تهدیدات خود را علیه پیونگ یانگ افزود و این کشور را جزو محورهای شرارت اعلام کرد.
فلذا کره شمالی با مشاهده رفتار آمریکاییها و درک اهداف کاخ سفید ابتدا در سال 1998 (1380) اعلام کرد که در تصمیم مربوط به توقف فعالیتهای هستهای خود تجدیدنظر خواهد کرد و در نهایت با تداوم تهدیدات آمریکا و عدم تحقق وعدههای این کشور، کرهای با انتشار بیانیهای در تاریخ دوم دیماه 1381 خرج خود را از NPT اعلام کرد. از آن زمان تاکنون و در راستای بازگشت کره به NPT و نیز دست برداشتن از فعالیتهای هستهای مذاکرات شش جانبهای برگزار میشود که هنوز نتوانستند پیونگ یانگ را برای کنار گذاشتن برنامه هستهایاش از طریق وعدههای «سرخرمنی» متقاعد سازند. در واقع مقامهای کرهای حاضر نیستند برگ برنده در دسترس را با قیمت ارزانی بفروشند.