سیامک باقرى
یکی از رخدادهای مربوط به روند پرونده هسته ای ایران «تغییر نگرش» در موسسات تحقیقاتی و راهبردی آمریکا و اروپا است.
اهمیت این موضوع از این روست که موسسات پژوهش و راهبردی یا تینگ تانگ ها «think tanks» از عناصر مهم تاثیرگذار در جهت گیری سیاست خارجی آمریکا هستند. بسیاری از طرحهایی که در سیاست خارجی آمریکا به اجرا درآمده از سوی این موسسات تهیه و پیشنهاد شده بود. در واقع این مراکز تصمیم ساز آنچنان با جریان و ساختار سیاسی آمریکا عجین هستند که تحلیل گران از آن به عنوان «تلفیق پژوهش و قدرت» یاد کرده اند. موسساتی مانند ISIS (موسسه علوم و امنیت بین الملل)، موسسه WINEP (واشنگتن برای سیاستگذاری خاور نزدیک) AEI (موسسه ابتکار آمریکا برای تحقیق در سیاست خارجی) برولینگز، هریتیچ، شورای روابط خارجی رند و ... که وابسته به دستگاههای قدرت و جریان های سیاسی دمکرات یا جمهوریخواه می باشند.
2- ناتوانی ایالات متحده در جلوگیری از دستیابی ایران به فناوری هسته ای که خود به معنای شکست طرح های پیشنهادی موسسه های مورد نظر است، سبب شده تا در ماه های اخیر حجم زیادی از پژوهش های انجام شده در غرب و به خصوص ایالات متحده به علل ناکامی ها و چگونگی حل و نحوه تعامل با آن اختصاص یابد.
یکی از پژوهش ها با نام «ایران دارای سلاح هسته ای نه یک معضل سیاسی مشکل اما ممکن» توسط بنیاد قرن The century Foundation تهیه شده که گزینه های ایالات متحده و غرب را، الف : اعمال فشار اقتصادی و سیاسی، ب : انجام حمله پیشگیرانه، ج- طرح و تدوین استراتژی های تحدید نفوذ و بازدارندگی و زندگی مسالمت آمیز در کنار یک ایران هسته ای برشمرد و پیشنهاد اصلی و رویکرد مناسب، ممکن و مدنظر خود را گزینه سوم معرفی کرده است. از نظر این بنیاد این گزینه اهداف استراتژیک آمریکا را بیشتر تامین می نماید.
دومین پژوهش درباره ایران با عنوان هزینه ها و مزایای جنگ پیشگیرانه در مقابله بازدارندگی است که توسط موسسه کیتو تهیه شده است. از نظر نویسندگان این پژوهش رهیافت دیپلماتیک دولت بوش در بازداشتن ایران از حرکت به سمت هسته ای شدن با شکست مواجه خواهد شد و در نهایت ایالات متحده ناچار به تصمیم گیری در خصوص استفاده از نیروی نظامی یا زور برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته ای خواهد گردید اما این بنیاد با ارزیابی دو گزینه اصلی و نهایی، برخورد نظامی از یک سو و پذیرش و بازدارندگی از سوی دیگر به این نتیجه رسید که هرچند گزینه مذکور خوشایند ایالات متحده نمی باشد اما مزایای بازدارندگی به مراتب بیشتر از حمله نظامی است.
سومین پژوهش با عنوان پیامد شکست دیپلماسی هسته ای توسط دانشگاه های استفورد و هاروارد با حمایت بنیاد کارنگی، بنیاد جان دی و کاترین تی، مک آتور، بنیاد ریچارد لاونزبری و صندوق هربرت اس و نیکور برگزار شد. کارشناسان شرکت کننده در این کارگاه برنامه ثانویه ای را با توجه به روند سیر تحولات هسته ای ایران ضروری دانستند. در برنامه ثانویه شماره یک از آمریکا خواسته شد تا بدون واسطه و پیش شرط وارد مذاکره با ایران شود. در برنامه ثانویه شماره دو پیشنهاد شده تا اعمال فشار برای رسیدن به نتایج برنامه اولیه : تداوم دیپلماسی : و برنامه ثانویه شماره یک در راستای ایجاد یک ایران غیرهسته ای استفاده شود و برنامه ثانویه شماره 3 اتخاذ تعدیلات استراتژیک از سوی آمریکا برای حمایت و حفظ خود و متحدانش در برابر یک ایران هسته ای را توصیه نموده و این تعدیل ها و عقب نشینی ها را مستلزم توسعه یک استراتژی بلندمدت توسط آمریکا در صورت شکست رویکردهای دیپلماتیک و اعمال فشار دانسته است.
چهارمین پژوهش با عنوان اینکه آیا حمله نظامی می تواند تاسیسات سانتریفیوژ ایران را نابود کند؟ توسط موسسه علوم و امنیت بین الملل آمریکا تهیه شده است و در این گزارش به این جمع بندی رسید که بهترین راه، کنار نهادن گزینه های نظامی و پیگیری شیوه دیپلماتیک است.
نکات قابل توجه و مهم در پژوهش های فوق (که تنها به تعدادی از آنها اشاره شده) استدلال آنها در رد گزینه های حمله نظامی و اعمال فشار است. مهمترین استدلال همه این گزارش ها و پژوهش ها این است که الف- کمبود اطلاعات یابی اعتباری اطلاعات موجود، ب- عکس العمل های ایران به هر نوع حمله احتمالی و پیامدهای بسیار فاجعه آمیز آن، ج- پراکندگی و پنهان بودن مراکز و تاسیسات هسته ای ایران، د- پیامدهای ناخواسته داخلی مانند افزایش اتحاد و انسجام ملی و ...، هر- نظام جمهوری اسلامی ایران خطرپذیر، منطقی و قابل بازداشتن است.
نتیجه:
به طور کلی در موسسات پژوهشی و تحقیقاتی آمریکا در زمینه چگونگی برخورد با موضوع هسته ای ایران چند نظریه وجود دارد؛ الف- نظریه اقدام پیشگیرانه؛ در حال حاضر این نظریه در اقلیت کامل قرار دارد و طرفداران آن هر روز کمتر هم می شود زیرا در سنجش شرایط موجود در ایران، منطقه، جهان و جامعه آمریکا، قابلیت اجرایی این نظریه را به حداقل و حتی به صفر رسانده است. ب- نظریه فشار مستمر؛ این نظریه نیز با توجه به اجرایی شدن آن و ارزیابی که از نتایج این نظریه به عمل آمده است به این جمع بندی رسانده که تاکنون این نظریه نتوانست تاثیرات تعیین کننده ای بر رفتار ایران بگذارد. ج- نظریه نیش و نوش؛ براساس این نظریه ایران با دو گزینه همزمان روبه رو است؛ هم تشویقات و هم فشارها، این نظریه در حال حاضر در حال اجرا است. مدافع اصلی آن رایس وزیرخارجه آمریکا است.
از داخل ایران نیز پالس هایی به آمریکا داده می شود که این سیاست می تواند تغییراتی را در انتخابات آتی ایجاد نماید از جمله مشیر عبادی اخیراً طی مقاله ای در یکی از نشریات خارجی نوشت که این سیاست باعث شکست احمدی نژاد در انتخابات آتی خواهد شد. د- نظریه بازدارندگی و مهار براساس این نظریه ایران هسته ای مورد پذیرش واقع می شود اما برای اینکه از قدرت هسته ای خود جهت نفوذ و هژمونی سیاسی بهره نگیرد باید سازوکارهای مهار و بازدارندگی را به کار گرفت. در واقع از نظر تئوریسین های این نظریه باید شرایط همزیستی با ایران هسته ای را فراهم سازیم. هر- نظریه محدودسازی ایران هسته ای؛ برخی از موسسات آمریکایی بر این اعتقادند که باید آمریکا در برنامه هسته ای ایران عضو فعال داشته باشد و با ارائه سانتریفیوژهایی که قدرت غنی سازی 5 درصدی را دارند با مکانیزم های نظارتی خود مانع از دستگاههای غنی ساز بومی که پتانسیل غنی سازی بالای 90 درصد را دارد، شود؛ فلذا بر اساس این نظریه ضمن پذیرش برنامه های صلح آمیز هسته ای سعی در تضمین های فنی جهت محدودسازی ایران در دایره غنی سازی صلح آمیز 5 درصدی دارد. قابل ذکر است که جمهوری اسلامی ایران به طور نظری و عملی اثبات کرد که برنامه های هسته ای اش تنها بعد علمی دارد و جهت مصارف انرژی و سایر صنایع غیرنظامی است.