عبدالله عمیدی، سردبیر فصلنامه فرهنگ جاودان
واقعیت رسانه ای امری است که در هر جامعه ای شکل می گیرد. منتهی سطح و عمق آن متفاوت است. زمانی واقعیت رسانه ای شکل می گیرد که تهدید نرم جدی باشد. واقعیت رسانه ای چیست؟ وقتی در جهان واقعی حادثه ای رخ می دهد، انسان بدون واسطه و به صورت حضوری برداشتی از آن حادثه می کند که مبتنی بر «دیدن»، «شنیدن»، «استشمام»، «لمس» و «چشیدن» است.
مجموعه این تواناییهای حسی که منجر به دریافت های لازم از حادثه می شود امکان یک قضاوت میدانی را فراهم می سازد. به این قضاوت، واقعیت طبیعی یا حقیقی می گویند. حال اگر افراد به وسیله ابزار و وسایل ارتباط جمعی از این حادثه، اطلاعاتی دریافت نمایند می توان اسم آن را «واقعیت یا ذهنیت رسانه ای» نام گذاشت و این به دلیل محدودیت هایی است که آن ابزار و وسایل برای انتقال اطلاعات به افراد ایجاد نموده اند .«بوییدن، لمس کردن و چشیدن» به طور کلی ناممکن می شود و «دیدن و شنیدن» نیز در چارچوب دیدگاه خبرنگاران و گزارشگران رسانه ای محدود می گردد. پس از دریافت اطلاعات از رسانه ها در ذهن افراد واقعیت ناقصی شکل می گیرد که به آن «واقعیت یا ذهنیت رسانه ای» می گویند.
ما امروزه به طور عمومی با واقعیتها به همان گونه که رخ می دهند مواجه نیستیم و معاندان، مخالفان و مغرضان نیز به دگرگون سازی همین واقعیت رسانه ای آنگونه که خود می خواهند هم دامن می زنند. اینجاست که بحث »افکار عمومی» به عنوان یکی از متغیرهای اساسی در قدرت نرم مورد توجه جدی واقع می شود . به قول صاحب نظری«ما در جهانی به سر می بریم که مانند یک میدان مین مه گرفته است. در چنین جهانی حقایق اندک و آینده نگری دشوار است.»
در روزگاری که ذهن افراد جامعه به وسیله اطلاعات و اخبار رسانه ها شکل می گیرد و این رسانه ها نیز در هم پیچیدگی های حیرت انگیزی دارند و تشخیص دوست از دشمن در امواج رسانه ها برای عموم چندان آسان نیست، نقش حضور بسیج در این حوزه بسیار ضروری به نظر می رسد.
وقتی پدیده های انسانی در حوزه فکر و اندیشه جمعیتی بالای بیست میلیون نفر را در بر می گیرد بیش از نیمی از آنها در ساختار سازمانی آن سازماندهی تشکیلاتی شده اند و همین ساختار و سازمان نیز رده های مختلف در اقشار مختلف مردمی دارد. مضاف بر اینکه تفکر بسیجی و سازمان بسیج دارای مأموریت فرهنگی و نرم است و برای اجرای ماموریت های خود ابزارهایی نیز در اختیار دارد و رسانه های عمومی و ملی نیز موظف به همکاری با آن هستند یقیناً باید در تحرک بخشی و جهت دهی به افکار عمومی نقش محوری داشته باشند.
حال بسیج برای ایفای نقش محوری خود در این جایگاه دارای چه کمبودها و نواقصی است؟!
وقتی بسیج در تمام سطوح و ابعاد این جامعه با تعریف روشن و جایگاه حقوقی و قانونی حضور دارد و اعضای آن از توانمندیهای ارتباطی و فرهنگی بالایی برخوردار می باشند، چگونه باید پذیرفت که یک سایت یا وبلاگ که به صورت شخصی و با امکانات اندک اداره می شود بتواند در مخدوش نمودن اذهان بخشی از جامعه تا حدودی نیز موفق هم بشود؟! آیا غیر از این است که متولیان امر به این مهم بی توجهی یا کم توجهی نموده اند؟
بسیج برای همنوا نگهداشتن افکار عمومی جامعه با اهداف و آرمانهای انقلاب اسلامی نیازمند بهره گیری از سه حوزه مهم و موثر می باشد: حوزه تولید و توزیع علم، حوزه تولید و توزیع فرهنگ و هنر وحوزه تولید و توزیع اطلاعات و اخبار.
در حوزه تولید علم در صحن علنی جامعه، فعالیتهای بسیج نمود ندارد. این واقعیتی است که هیچکس نمی تواند آن را نادیده بگیرد. یک یا چند شرکت یا موسسه انتشاراتی محدود، بخش مهمی از محصولات علمی، خصوصاً در حوزه جامعه شناسی، جامعه شناسی سیاسی، فلسفه سیاسی، روانشناسی، روانشناسی اجتماعی، ارتباطات اجتماعی، سیاست، ادبیات و ... را تولید و توزیع می کنند و بخش مهمی از راسته خیابان انقلاب در مقابل دانشگاه تهران را در اختیار دارند، این در حالی است که بسیج حتی از داشتن یک فروشگاه کتاب نیز در این مکان مهم محروم است، تا چه رسد به اینکه یک سازمان انتشاراتی دارای افق و چشم انداز و جامع داشته باشد. یکی از نیازمندیهای اساسی بسیج فراهم کردن ساز و کارهای لازم برای راه اندازی «سازمان انتشارات بسیج» است که با نگاههای زیر فعالیت نماید .
الف) در خصوص نیازمندیهای فکری، فرهنگی و اجتماعی اقدام به تولید و انتشار کتابهای علمی نماید. آن هم با جذب جوانان و علاقه مندان مستعد.
ب) با شناسایی اساتید و صاحب نظران، نسبت به چاپ و توزیع کتابهای علمی و تخصصی آنها اقدام نماید تا در بدنه اصلی تولید علوم دانشگاهی و حوزوی حضور داشته باشد که خودبه خود در ذهن اساتید و دانشجویان به عنوان یک موضوع ارزشمند جابگیرد .
ج) به نیازهای اقشار بسیج رسیدگی کند و تولیدات آنها را منتشر و توزیع نماید.
د) مأمن و بستری برای تجربه های سی ساله شاغلان اندیشمند بسیج باشد که هر کدام کوله باری از تجربه های ارزشمند دارند.
با اجرای این موارد سازمان بسیج می تواند به منبع و مرکزی برای تولید و توزیع نیازهای علمی کشور تبدیل شود.
در زمینه بهره گیری از علوم ارتباطات اجتماعی و رسانه، بسیج به سه سطح اساسی نیاز جدی دارد . اگرچه تا حدودی مورد توجه بوده اما جامع و شامل نبوده است.
الف) بهره گیری عالمانه وهنرمندانه از ابزار و وسایل ارتباطی سنتی مانند مساجد، منابر، حسینیه ها، هیئتها، مراکز، میادین و ... که عامل اصلی آن ارتباط کلامی و بیانی است
ب) بهره گیری از ابزار و وسایل ارتباطی فراملی و ملی «مدرن» مانند سینما، رادیو، مطبوعات و ... در سطح سازمانی، ملی و فراملی رسانه هایی مانند سینما، تلویزیون، رادیو، مطبوعات و ... که استفاده از تکنولوژی های ماهواره ای و دیجیتالی عمق، ابعاد و برد و سرعت شگفت انگیزی پیدا کرده اند. تولید پیام برای این رسانه ها خود موضوعی اساسی و مهم است و عرضه توسط آنها موضوع مهم و اساسی تر دیگری است که باید با مطالعه، پژوهش، تحقیق، بررسی و ... مورد بهره برداری قرارگیرند. مدیریت در رسانه نیز خود مقوله ای قابل توجه است.
ج) بهره گیری از رسانه های نوین مانند اینترنت (فضای مجازی)، تله تکست، تله ویدئو و تلفن همراه در سه سطح سازمانی، ملی و فراملی.
این وسایل ارتباطی که نزدیک دو دهه است که به صورت فراگیر وارد عرصه زندگی اجتماعی شده اند خود موجب دگرگونیهای مهم و قابل توجهی هستند که از مهمترین آنها شکستن دیوار انحصاری رسانه ای نظام سلطه می باشد.
به عنوان مثال آمریکاییها در جنگ معروف به نفت در اوایل دهه 90 علیه عراق به دلیل در انحصار داشتن امکان تولید و توزیع اخبار، سانسور عجیبی ایجاد کردند به گونه ای که تاکنون نیز برخی از مسائل مربوط به این جنگ همچنان در پرده ابهام است، اما همین آمریکاییها در جنگ دوم اگرچه همه تلاش خود برای در دست داشتن ابتکار عمل خبری، اجرا نمودند ولی هرگز موفق نشدند.منتهی با شگردهای شیطانی خود وقتی در سانسور نمودن بیچاره شدند، دست به تحریف اخبار، اخبار سازیهای انحرافی و ...زدند.
یعنی با فراگیرشدن امکان ارتباطی نوین، فرصت برای دوطرفه و چندطرفه شدن جریان اطلاعات درشاهراه های بین المللی فراهم شده و می توان برای هم جهت نمودن افکار عمومی جامعه جهانی برنامه ریزی نمود و به سمت قله های توفیق حرکت کرد.
به طور کلی بسیج در بهره گیری از رسانه ها از سه حالت برخوردار است:بهره برداری درون سازمانی از رسانه های سازمانی خود، بهره برداری درون سازمانی و برون سازمانی از رسانه های سازمانی خود و بهره برداری درون سازمانی، ملی و فراملی از رسانه های سازمانی و عمومی و فعال در جامعه، یعنی بسیج از هر طرف به هر نیتی که بخواهد حرکت کند موضوع ارتباطات اجتماعی و رسانه ها پیش روی اوست، چه درون سازمانی، چه ملی و چه فراملی، پس برای رسیدن به قله توفیق در این دایره نیازمند ساز و کارهایی است که تأمین کننده اهداف بلند و آرمانی آن باشد.
باید مرکزی تحت عنوان »مرکز تحقیقات و مطالعات ارتباطات اجتماعی و رسانه های بسیج» تشکیل شود تا از طریق این مرکز تیم ها و گروههای متخصصین در سه حوزه رسانه های سنتی، مدرن و نوین بتوانند با پژوهش و مطالعه بازخوردهای رسانه های موجود و پیامهای ارسالی و نیازسنجی همراه با آینده پژوهی؛ با بهره گیری از متون دینی و مبانی ارتباطات صحیح اجتماعی ارتباطات بسیج در سه حوزه را یاری کنند تا اخلاق برآمده از معرفت دینی و فرهنگی بر رفتار اجتماعی حاکم گردد که خود موجب جهت دهی افکار عمومی به صورت کلان خواهد بود.
برای آموزش و تربیت عناصر پیام ساز و آشنا نمودن مدیران بسیج لازم است در مجتمع دانشگاهی شهید مطهری بسیج، گروه فرهنگی موجود به «گروه فرهنگی و ارتباطات اجتماعی» ارتقا یابد تا مدیران و عناصر علاقه مند بتوانند در این حوزه آموزش ببینند. البته تحقیقات ، پژوهشها و آموزشها، همه مقدمه ای برای ورود به عرصه عمل می باشد. پس به نظر می رسد در بسیج باید معاونت فرهنگی اجتماعی به «معاونت فرهنگی و ارتباطات اجتماعی» تغییر نام دهد .در گذشته نام این معاونت فرهنگی پرورشی بوده و اکنون هم که فرهنگی اجتماعی شده مدیریتی به نام ارتباطات اجتماعی و رسانه ها ندارد. حال آنکه اساس حیات بسیج به ارتباطات اجتماعی و بهره گیری از وسایل ارتباطی می باشد عمق استراتژیک بسیج برای تحقق اهداف خود به ، مکالمه زیبا و پرجاذبه با آحاد جامعه نیاز دارد.
ساختن پیام خوب و ارسال آن به مخاطبین همراه با شناختهای صنفی، تخصصی، سنی، قشری، تحصیلی و جنسی از نیازهای حیاتی پدیده انسانی الهی چون بسیج می باشد.
بکارگیری عناصر متعهد و علاقه مند در گوشه گوشه کشور، متناسب با آداب و رسوم، زبان و گویش و مرام و آیین های مختلف می تواند وفاق ملی در افکار عمومی را تامین نماید.
بنا به دلایل متعدد موضوع توزیع مناسب و اطلاع رسانی خوب در بسیج با مشکلاتی مواجه است که برخی از این دلایل موجه و برخی غیر موجه، برخی اصلی و برخی خیلی فرعی و غیر قابل توجه هستند.اما نکته اساسی این است که امروز برای پاسخگویی به این نیاز بسیج و بسیجیان کشور باید به صورت جدی، پایه ای، جامع و شامل وارد کار شوند.آیا اینها برای بسیج و بسیجیان کشور ارزشمند نیست؟! یقیناً هست و هیچکس در مورد آن تردیدی ندارد. پس چاره چیست؟! و باید چه کار کرد که این ضعف و نقص جبران شود؟
یکی از راهکارهای چاره ساز در این زمینه، این است که مسئولان بسیج بستری را فراهم آورند که به آسانی و با اطمینان و در کمترین زمان و با نازلترین قیمت، اطلاعات، اخبار و پیامهای تولیدی در اقصی نقاط کشور، منطقه و جهان عرضه گردد. سامان دادن به «مراکز اطلاعات و اطلاع رسانی بسیج» با ویژگیهای زیر اجرایی خواهد شد:
در تهران و سپاه های سی و یک گانه، مرکزی به نام «مرکز اطلاعات و اطلاع رسانی بسیج» با دو کتابخانه عمومی و تخصصی راه اندازی شود. کتابخانه عمومی برای پاسخگویی به نیازهای مخاطبین عام و کتابخانه تخصصی برای پاسخگویی به نیازهای مخاطبین خاص در حوزه بسیج.(انقلاب اسلامی، دفاع مقدس، بسیج و حرکتهای آزادیخواهانه ملتهای مختلف مانند، حزب الله لبنان، حماس فلسطین و...) تمام محصولات فرهنگی اقشار مختلف بسیج از طریق این مراکز در کشور توزیع شود.
همواره درمحل این مراکز، فضایی برای عرضه و مطالعه محصولات بسیج وجود داشته باشد. این مراکز هم فروشگاه محصولات باشد و هم سالن مطالعه محصولات بسیج. این مراکز مجهز به وسایل لازم برای اتصال به شبکه مجازی باشند و به مخاطبان خدمات بدهند. این مراکز مجهز به وسایل و تجهیزات مورد نیاز برای ارسال پیامک در اشکال مختلف صوتی، متنی و تصویری و تلفیقی باشند که بتوانند به جز مناسبتها همواره اخبار مهم و مورد نیاز جامعه را به مردم ارائه دهند.
در این مراکز اطلاعات مورد نیاز افراد پیرامون مسائل مختلف عرضه گردد تا هیچکس با انحصار اطلاعات و اخبار نتواند رانت خواری کند و سوءاستفاده نماید. برای پوشش جامع خدمات دهی این مراکز استانی اقدام به دایر نمودن دفاتر ارتباطی در شهرستانها شود تا در امر عرضه و توزیع محصولات و پیامهای فرهنگی، علمی و تخصصی و هنری نقصی وجود نداشته باشد. چاپ کتابهای با ارزش در شمارگان 3000 نسخه برای جمعیت هفتاد میلیونی کشور ما زیبنده نیست، اما نبود توزیع مناسب و مطلوب عاملی است که همواره ما در این راه با مشکل روبه رو بوده ایم.
با توجه به پتانسیلی که در بسیج نهفته است، اگر این مراکز به شکل مطلوب فعالیت خود را آغاز کنند و سرعت، دقت، اطمینان و کیفیت کار آنها بالا باشد یقیناً تقاضا از بخشهای مختلف جامعه برای خدمات گیری از این مراکز به شکل متراکمی عرضه خواهد شد، ضمن اینکه هدف اصلی بسیج، هم نوا نگهداشتن افکار عمومی جامعه با اهداف نظام اسلامی برای جریان یافتن انقلاب اسلامی در دنیاست؛ هدفی بزرگ و برجسته که جزء آرمانهای تمام انبیای الهی و ائمه معصومین (علیهم السلام) بوده و هست.
نتیجه اینکه بسیج یعنی قدرت نرم، قدرت نرم یعنی افکار عمومی و افکار عمومی یعنی ارتباطات اجتماعی و رسانه ای و خلاصه اینکه قدرت نرم زیرساخت امنیت و آرامش جامعه است.