مسئله هسته‌ای و اراده ایران

سیامک باقرى
پاسخ ایران به بسته پیشنهادی گروه 1+5 با واکنش های متفاوتی روبه رو شده است، اما آنچه در این راستا از اهمیت بیشتری برخوردار است، استنباط هایی است که از این اقدام ایران برداشت شده است. هر چند بین واکنش های موجود با استنباط های برداشته شده رابطه ای وجود دارد. با این حال سخن اساسی این است که چرا چنین برداشتی صورت گرفته و واقعیت امر چیست؟
1- آنالیز واکنش‌ها:
پس از پاسخ جمهوری اسلامی به نامه کشورهای گروه 1+5 که در حقیقت پاسخ به بسته تشویقی این گروه بوده واکنش های متفاوتی از سوی اعضای این گروه و سایر بازیگران ناظر و صاحب نقش صورت گرفت که در مجموع در چهار دسته قابل تقسیم بندی است:
1-1- واکنش خوشبینانه با تامل: سولانا نماینده گروه 1+5 و هماهنگ کننده سیاست خارجی اتحادیه اروپا که اولین مشاهده کننده پاسخ ایران به بسته تشویقی بود، در نخستین موضعگیری خود، از اقدام ایران ابراز خرسندی و پاسخ ایران را مثبت ارزیابی کرد. در عین حال آن را پیچیده و نیاز به بررسی دانست. از همین رو وی پس از گفتگو با اعضای گروه 1+5 درخواست مذاکره با دبیر شورای عالی جمهوری اسلامی ایران را مطرح ساخت.
2-1- واکنش تردیدآمیز: آمریکا و انگلیس نسبت به پاسخ ایران نوعی بی تصمیمی را از خود بروز داد. وزرای خارجه هر دو کشور موضعشان را موکول به مشورت با همتایان خود کردند. به عنوان نمونه سخنگوی کاخ سفید اعلام کرد که ما پیش از اعلام رسمی پاسخ مان، باید ببینیم که نظر دیگران در این باره چیست؟ وزارت امور خارجه انگلیس نیز طی بیانیه ای اعلام کرد که ما پاسخ را دریافت کرده ایم پیش از پاسخگویی مشاوره می کنیم.
3-1- واکنش غیرمسئولانه: از میان کشورهای 1+5، فرانسه موضع متفاوت تری اتخاذ کرد. وزیر خارجه این کشور پاسخ ایران را تا حدودی بی فایده دانست و اظهار داشت که نامه ایران امید اندکی را به وجود می آورد اما ناامیدکننده است.
4-1- واکنش مثبت: روسیه و چین اقدام ایران را سازنده و مثبت دانستند و از آن به عنوان حرکت رو به جلو تعبیر کردند. بر همین اساس این دو کشور نسبت به رفتارهای اتحادیه اروپا در خصوص تحریم ایران، آن را مخل فرایند موجود قلمداد کردند.
2- استنباطها
همانطور که ملاحظه شد هر یک از اعضای گروه 1+5 براساس پیش فرضهای خود به پاسخ ایران عکس العمل نشان دادند. اما علی رغم واکنش های مختلف فوق، همه آنها پس از ویدئو کنفرانسی که سولانا ترتیب داده بود موافقت کردند که وی هر چه سریعتر، مذاکرات بعدی با تهران را دنبال کند. نکته اساسی در همین مسئله است که پاسخ ایران به بسته تشویقی گروه 1+5 چه نوع استنباطی را برای آنها ایجاد کرد. بطور کلی سه نوع استنباط را می توان از فحوای تحلیل ها و موضعگیریهای بازیگران اصلی و صاحب نقش موضوع هسته ای ایران استخراج کرد.
2-1- نشانه هایی از تغییر: استنباط دولتمردان آمریکا، انگلیس، فرانسه و آلمان این است که جمهوری اسلامی ایران با ارائه چنین پاسخی نوعی تحول و تغییر در رفتار خود داده است. چند چیز به این استنباط آنها دامن زده و به تعبیری احساس کردند که سیاست فشار متناسب و تشویق چشمگیرتر گامهای ایران را متزلزل کرده است. یکی از دلایل از نظر آنها پاسخ فوری و سریع ایران به بسته تشویقی است. برای آنها بسیار غیرمنتظره بود که ایران با چنین سرعتی پاسخ دهد. از این رو تنها عامل این رفتار را تاثیرگذاری فضای سنگین فشارها و تشریح گسترده تر محتوای بسته تشویقی در میان ایرانیان دیدند. اولین نشانه مهم در برداشت آنها مواضع برخی از شخصیت های داخل از جمله مقاله آقای ولایتی و یا موضع وزیر امورخارجه کشورمان می باشد. مک کورمک سخنگوی وزارت امورخارجه آمریکا در این ارتباط گفت: از پاسخ های متفاوت و پیچیده مقامات مختلف دولت ایران به طور واضح به نظر می رسد در ایران بخش زیادی درباره چگونگی پاسخ دادن به بسته پیشنهادی وجود دارد. نکته دیگری که در خصوص این استنباط مطرح است رویکردی است که به ایران نسبت داده می شود. رسانه ها و برخی از مقامات اروپایی اینگونه القاء کرده اند که ایران تعلیق در برابر تعلیق را پذیرفته است. پذیرش تعلیق در برابر تعلیق تحریم ها بدین معنا است که سیاست فشار، تغییر رفتار ایران را هر چند اندک (به تعبیر کوشنر وزیر خارجه فرانسه) بدنبال داشته است. یوشکافیشر وزیر خارجه اسبق فرانسه در این راستا می گوید: پاسخ ایران به معنای چشم پوشی ایران از نصب سانتریفیوژهای جدید در قبال عدم تصویب تحریم های جدید دیگری از سوی گروه 1+5 در شورای امنیت سازمان ملل است. اما تردیدی نیست که استنباط فوق بر بنیادهای سستی استوار است زیرا اساسا جمهوری اسلامی ایران از اصول اساسی خود پیرامون هسته ای که داشتن غنی سازی است هیچگونه عقب نشینی نداشته و نخواهد داشت. فوریت پاسخ ایران به بسته تشویقی نه از فشارهای فزاینده بلکه ریشه در آمادگی سریع ایران برای پاسخگویی داشته است. از آن جایی که بسته تشویقی گروه 1+5 همان بسته تشویقی سال 1385 با اندکی تغییرات بوده است و مسئولان ایران بطور مفصل به آن بسته پاسخ داده بودند، فلذا برای پاسخ بسته جدید نیاز به زمان و بررسی گسترده نداشتند. از سوی دیگر محتوای پاسخ ایران نیز نشان دهنده هوشمندی مسئولان در تدوین آن می باشد چرا که همه بازیگران صحنه آن را پیچیده و مقوم دانسته و هر نوع تعلیق به معنای واقعی آن در برابر تعلیق را رد کرده اند، بنابراین تنظیم چنین پاسخی در شرایط فشارهای فزاینده بیانگر عدم مرعوب شدن ایران از چنین فضایی مصنوعی است. افزون بر این، برداشتی که از مواضع اتخاذ شده از سوی افرادی مانند ولایتی، متکی و ... انجام شد، بیشتر تحلیلی و استنباطی است حال آنکه محتوای این مواضع تاکید بر اصول ثابت ایران است. حداقل می توان این متشابهات را به مواضع محکم سایر مقامات عالیرتبه به ویژه رهبر معظم انقلاب، ریاست محترم جمهوری و ریاست محترم مجلس شورای اسلامی مرتبط ساخت که مشخص می کند که ایران همچنان بر اصول خود (چرخه سوخت هسته ای) تاکید موکد دارد.
3- فریبکاری:
در کنار استنباط فوق برخی از جمله رژیم صهیونیستی پاسخ ایران را یک اقدام فریب کارانه دانسته و این گونه تبلیغ می کنند که ایران با کلی گویی در پاسخ خود به بسته تشویقی و عدم توقف برنامه های هسته ای اش به دنبال خرید زمان و عبور از شرایط موجود است. اساسا کسانی که چنین برداشتی از پاسخ ایران را تبلیغ می کنند در واقع نه تنها مایل به حل و فصل مسئله هسته ای ایران با حفظ حقوق مشروع نیستند بلکه سعی در حفظ و تداوم و افزایش تنش کشورهای غربی علیه ایران دارند.
4- اراده ایران برای حل مسئله:
حامیان برنامه هسته ای ایران به خوبی دریافتند که ایران اراده و تلاش سازنده برای مهیاسازی مذاکره جهت پایان بخشی مناقشه بر سر مسئله هسته ای اش دارد. موضعی که مقامات روسی و چین و اعضای گروه دی هشت و سایر واقع بینان گرفته اند، موید این موضوع است. معاون وزیر امور خارجه روسیه اعلام کرد که نشانه ای که ما دریافت کرده ایم بیانگر این است که ایران برای مذاکره آمادگی دارد. در واقع عواملی که باعث شد اراده ایران برای فراهم سازی مذاکرات با گروه 1+5 تقویت شود نه فشارها و مرعوب شدن، بلکه محاسبه ایران از فرصت ها و قوت ها و منطق منازعه بوده است. 1- با توجه به بسته پیشنهادی ایران و بسته تشویقی جدید، زمینه های مشترکی برای مذاکره ایجاد شده بود. 2- شکل گیری گفتمانی که غنی سازی در خاک ایران با مکانیزمی باید پذیرفته شود، این امید را برای ایران ایجاد کرد که می توان چنین اندیشه ای را در چارچوب مذاکرات دنبال کرد.3- نامه هایی که بین طرفین دعوا رد و بدل شد و طرح های مختلفی که از این طریق و بصورت شفاهی و تلفنی مطرح گردید، فضایی را ایجاد کرد که بیانگر عدم تاکید گروه 1+5 بر تعلیق فعالیت های هسته ای به عنوان پیش شرط مذاکرات بود. اینکه ایران برای شش هفته فعالیت های خود را «فریز» نه «تعلیق و توقف» نماید، نشانه های انفعال در مواضع رقبا و مخالفان بود. 4- شکل گیری این اندیشه که چالش های حقوقی و فنی مطرح شده در پرونده ایران با گزارش های اخیر البرادعی پایان یافته و آنچه که اکنون همه چیز را تحت الشعاع خود قرار داده، ماهیت آشکار سیاسی مسئله است. بنابراین منطق منازعه که در گذشته بر شفاف سازی و تکلیف گرایی (به معنای اینکه هر حقی تکلیفی دارد حق هسته ای تکلیفی در حوزه مراعات حقوقی به دنبال دارد) دور می زد در شرایط کنونی منطق منازعه نیازمند ابتکار سیاسی است. از همین رو جمهوری اسلامی ایران با توجه به زمینه ها و شرایط به طرح مباحث جدیدی پرداخت که عمده بازیگران هسته ای ایران را به خود جلب کرد و توانست دور جدیدی از مذاکرات را برای یافتن راه حل مشترک جهت گفتگوهای اساسی تر فراهم سازد.