علی خانی
«من عمل صالحاً من ذکر أو أنثی و هو مومن فلنحیینه حیاه طیبه و لنجزینهم أجرهم بأحسن ما کانوا یعملون» (نحل/97)
یکی از عوامل آسیب رسان به حیات معنوی، همنشینی و معاشرت با افراد ناصالح است. قرآن کریم پیامد همنشینی و رفاقت با عناصر نامطلوب در گمراهی انسان را، چنین بیان می کند: «و یوم یعض الظالم علی یدیه یقول یا لیتنی اتخذت مع الرسول سبیلاً یا ویلتی لیتنی لم اتخذ فلاناً خلیلاً لقد أضلنی عن الذکر ...؛ روزی که ستمکار دست های خود را می گزد و می گوید: ای کاش با پیامبر راهی برمی گرفتم و ای کاش فلانی را دوست (خود) نگرفته بودم و او (بود که) مرا به گمراهی کشانید.» (فرقان/27و28) همچنین به فرموده قرآن، در روز قیامت آنگاه که انسان در محضر الهی حاضر می شود و پرده های جهل و نادانی کنار می رود و حقایق، خود را آنگونه که هستند نشان می دهند، انسان گمراه با حسرتی جانکاه و بی ثمر به رفیقش که عامل گمراهی او بوده، می گوید: «قال یا لیت بینی و بینک بعد المشرقین فبئس القرین؛ ای کاش فاصله میان من و تو، فاصله بین مشرق و مغرب بود.» (زخرف/38) در آیات 42 تا 45 سوره مدثر نیز، آمده است: «بهشتیان از دوزخیان می پرسند چه چیزی شما را به دوزخ فرستاد؟ آنها اموری را در پاسخ ذکر می کنند، از جمله می گویند: و کنا نخوض مع الخائضین؛ و ما پیوسته با اهل باطل همنشین و هم صدا بودیم». این قبیل آیات، بر این دلالت دارند که از جمله عوامل گمراه گشتن انسان رفاقت با گمراهان است، از این جهت سفارش شده که مومن از افراد ناسالم و اجتماعات آلوده کناره گیری کند.
در روایات اسلامی نیز کمتر موضوعی است که مانند سرزنش از انتخاب همنشین بد، مورد توجه قرار گرفته باشد. نبی گرامی(ص) یکی از عوامل موثر در مرگ معنوی انسان را چنین بیان می فرماید: «چهار چیز موجب مرگ قلب (حقیقت انسان) است که یکی از آنها همنشینی و معاشرت با مردگان است. از آن حضرت سوال شد: مردگان کیانند؟ حضرت فرمود: هر ثروتمند خوشگذرانی.» (1) از این کلام نورانی معلوم می شود که رفت و آمد و معاشرت با سرمایه داران مرفه که از یاد خدا غافلند، موجب دل مردگی و گمراهی انسان است. در روایت دیگری امیر مومنان علی (ع) می فرماید: «مجالسه اهل الهوی منساه الیمان؛ همنشینی با کسانی که به دنبال هوی و هوس خود هستند، فراموشی ایمان را به دنبال دارد.»(2) از امام صادق (ع) نیز نقل شده است: «از مجالست با اهل دنیا بر حذر باش که موجب بر باد رفتن دین شماست و موجب راه یافتن نفاق و تردید در شماست و این بیماری خوارکننده ای است که درمان پذیر نیست.»(3) همچنین فرمودند: «برای مسلمان سزاوار نیست که با شخص فاجر و احمق و دروغگو، رفاقت کند.»(4) امام باقر (ع) فرمودند: «پدرم علی بن حسین(ع) به من فرمودند: در نظر داشته باش که با پنج کس همنشین نشوی و رفاقت نکنی. مبادا با دروغگو همنشین شوی، زیرا او به منزله سرابی است که دور را در نظرت نزدیک و نزدیک را برایت دور جلوه می دهد و زنهار از همنشینی با فاسق و گنهکار، زیرا او تو را به لقمه ای غذا یا کمتر از آن بفروشد و از همنشینی با شخص بخیل هم بپرهیز، زیرا که او مال خود را در شرایط سخت نیازمندی ات از تو دریغ می کند، از همنشینی با احمق و کم عقل بپرهیز، زیرا که او می خواهد به تو سود رساند، اما بر اثر حماقت به تو زیان می رساند و مبادا با آن کس که قطع رحم می کند، رفاقت کنی، زیرا من قاطع رحم را در سه جا از قرآن، ملعون خدا یافتم.»(5) امام جواد(ع) نیز فرمودند: «از همنشینی با بدکار پرهیز کن که او همچون شمشیر برهنه، ظاهرش زیبا و اثرش زشت است.»(6) حضرت عیسی(ع) به یاران خود فرمودند: «با دوری از اهل گناه به خداوند نزدیک شوید و با دشمنی با گنهکاران، با خداوند دوست گردید.» (7)
از رفیق نامناسب در جهان کن حذر تا از بلا یابی امان
همنشین بد تو را رسوا کند بلکه ایمان تو را یغما کند
از طرفی، معاشرت و همنشینی با اهل ایمان و افراد صالح بسیار مفید و مورد سفارش اهل بیت (ع) است. از امام سجاد(ع) روایت شده: «مجالسه الصالحین داعیه لی الصلاح؛ همنشینی با خوبان انسان را به خیر و خوبی می کشاند.» لقمان به فرزندش پند می دهد که «با دانشمندان مصاحبت نما و به آنان نزدیک شو و با آنان همنشین باش و به دیدار آنان برو تا همانند آنان شوی. با علما همنشین شو و در برابرشان زانوان تواضع بر زمین قرار ده، همانا قلبها با حکمت زنده می شوند، چنانکه زمین مرده با قطرات باران زنده می گردد.»(8)