محمدجعفر ساعد
دانشجوی دکترای حقوق کیفری و جرم شناسی دانشگاه شهید بهشتی
این یک واقعیت است که بزهکاری تابع تحول جامعه است. از این رو ، کنترل محیط های پیرامونی حقوق کیفری، اعم از محیط اجتماعی و طبیعی می تواند تا حدودی یافتن پاسخ معمای جنایی را در فرایند اجتماعی آسان کند. این کنترل و ایجاد مانع در بطن روند اجتماعی به منظور جلوگیری از وقوع بزه از سوی برخی اشخاص مستعد ارتکاب جرم به مفهوم ایجاد موانع صرفا مادی در محیط های مادی و بعضا طبیعی نبوده، بلکه در چارچوب گونه های عدیده ای متبلور می گردد. مولفه فرهنگ و فرهنگ سازی در کنار آموزش و پرورش نیز در زمره بخشهای بنیادین این نوع پیشگیری به شمار می آید.
به علاوه، نظر به کاربست بسیج در فرایند اجتماعی از طریق اعتلای فرهنگ، اعم از فرهنگ دینی و ملی و نیز حمایت از ارزشها و هنجارهای اجتماعی مبتنی بر اخلاق و اسلام که روح انقلاب اسلامی را تشکیل می دهد، نهاد بسیج می تواند نیرویی موثر و مفید در زمینه ممانعت از وقوع هرگونه انحراف، کژروی و بزهکاری در جامعه باشد. چنان که این مقوله مهم در سیاست جنایی تقنینی کشورمان راجع به بسیج به دفعات ، عنایت و تاکید شده است.
با نگاهی به تحولات تاریخی، سیاسی و اجتماعی کشورمان در چند دهه اخیر، به ویژه دهه پایانی حیات رژیم گذشته و دهه آغازین حیات انقلاب اسلامی، اندیشه مذهبی تا چه اندازه در وقوع رخدادهای اجتماعی : سیاسی و به خصوص تغییر و تحول فرایند اجتماعی و نیز جهت دهی این روند موثر بوده است. دین اسلام به عنوان حاکم بلامنازع اندیشه در عرصه اجتماع ایرانی، فارغ از علت العلل و جهت دهی تحولات اجتماعی- سیاسی سده حاضر کشورمان در گستره تامین امنیت و تضمین شالوده های بنیادین فکری نظام جمهوری اسلامی کشورمان نیز واجد اهمیت و نقشی مضاعف است. اشراف جامعه ایرانی برآموزه های دینی به منزله یک مسلمان و افزون بر این، تاکید بر رعایت و عملی کردن آنها در فرایند اجتماعی به معنای عام و در چارچوب شاکله اصلی و مرجع رفع معماها و معضلات پیش رو، جامعه ای امن را به ارمغان آورده است.
این ریشه گزینی تفکرات دینی در میان اقشار و آحاد ملت کشورمان درخصوص معمای جنایی؛ یعنی جرم نیز به رغم خود از اهمیت قابل ملاحظه ای برخوردار است؛ چرا که اعتقاد به عدم تجاوز به حقوق دیگر شهروندان یا افراد همنوع و ضرورت رعایت حال سایر افراد جامعه در زمره آموزه های دین مبین اسلام است که باعث می شود افراد واجد تعقل و خرد؛ یعنی تابعان حقوق کیفری، به سهولت از آن نگذشته و به نقض حقوق سایر همنوعان خویش اهتمام نورزند.در سایه همین اندیشه است که ماده 159 قانون برنامه چهارم با تاکید، به اولویتهای فرهنگی : دینی می پردازد که به صورت عمیق با بسیج در ارتباط می باشد:
« برای اعتلای معرفت دینی و بهره گیری از اندیشه های انقلاب اسلامی و رهنمودهای مقام معظم رهبری در تحکیم مبانی ارزشهای انقلاب اسلامی و فرهنگ جهاد و شهادت در جامعه به ویژه در جوانان و نوجوانان، وزارتخانه های آموزش و پرورش ... نیروهای مقاومت بسیج و سایر دستگاه های دولتی مکلفند اقدامات مشخص دربندهای ( الف تا ه) را به عمل آورند.»
این ماده از چند جهت حائز اهمیت است: نخست، نقش بسیج و ماموریت ذاتی آن را، همان گونه که بیشتر نیز ذکر شد، در فرهنگ سازی و تحکیم مبانی معرفت دینی در جامعه مورد شناسایی و تاکید مجدد قرار داده است. دوم، وجود نهادهای فرهنگی خاص نظیر آموزش و پرورش یا فرهنگ و ارشاد اسلامی را در کنار لزوم ایفای وظایف قانونی و ذاتی بسیج در امور فرهنگی و دینی پیش بینی کرده است.
در چنین مجالی، نهاد بسیج که با تاکید موکد بر آموزه های دینی و در راستای پایداری از این اصول از رهگذر فرهنگ سازی و ترویج فرهنگ دینی و ملی پس از پیروزی انقلاب اسلامی به عنوان نهادی انقلابی متولد شده، با ارتباط مضاعف با فرهنگ دینی، نقش دوچندانی در امنیت ملی و تضمین امنیت عمومی اجتماعی بازی می کند. از یک سو، نیروهای بسیجی با اعتقاد راسخ به دین مبین اسلام و فرهنگ دینی، ضمن اشراف برمبانی، اصول و قواعد اسلام و نیز رعایت تمامی واجبات و توصیه های بنیادین آن در مرحله عمل به عنوان نیروی بازدارنده و پیشگیرانه، عاملی موثر و مفید برای عدم وقوع بزه در میان این صنف خاص اجتماعی تلقی می شوند و از سوی دیگر، در گام بعدی به عنوان نیروی مسئول در بطن فرایند اجتماعی و در راستای اهداف و آمال تولد این نهاد در جامعه، از طریق ابزاری قدرتمند و موثر که از اصول بنیادین در دین اسلام جهت پاکسازی جامعه از شر و ترویج و ترغیب خیر محسوب می شود؛ یعنی امر به معروف و نهی از منکر ، نقش مسئولی متعهد و متخصص را بازی می کند که در سناریوی مقابله با وقوع منکر ( که جرم نیز در این وادی جای می گیرد) و گسترش معروف، پایه های لرزان عقیدتی و ایدئولوژیک افراد مستعد و متمایل به منکر را با یادآوری شالوده های وزین اسلامی مستحکم می سازد. در این مقام، نهاد بسیج نقشی پیشگیرانه به خود می گیرد که با قدرت بازدارندگی خویش از طریق آموزش افراد مسئله دار جامعه و یادآموزی فرهنگ دینی سعی می کند روند معمول و امن اجتماعی را حفظ کرده، ستون روند اجتماعی آتیه را پایدارتر سازد.
از سوی دیگر نهاد بسیج می تواند از طریق ترویج ارزشها و ترغیب فرهنگ ملی، در راستای اعتلای این فرهنگ و ارج گذاری به ارزشهای ملی، وظیفه خویش را به انجام رساند. از این رو، در گستره سیاست جنایی تقنینی کشورمان، ترغیب ارزشهای ملی و فرهنگی و نیز حمایت از آنها به منزله تکلیفی برای نهاد بسیج برشمرده شده است تا ضمن ماندگاری این ارزشها در جامعه، بتوان از این رهگذر از وقوع بسیاری از رفتارهای نابهنجار به معنای عام جلوگیری به عمل آورد. بستر سازی های فرهنگی با تاکید بر فرهنگ اسلامی : ایرانی در جامعه از سوی نهادهای متولی و به ویژه بسیج که کارکرد اصلی آن را نیز در برمی گیرد، علاوه بر تاثیر قابل ملاحظه آن بر روند تامین امنیت ملی و تضمین آن در امنیت عمومی اجتماعی، در گذاری خاص و از رهگذر پیشگیری از وقوع نابهنجاری های اجتماعی که در چارچوب کژروی و انحراف یا جرم متبلور می شود، می تواند تا حدودی مسیر امن حیات شهروندان و سوژه های حقوق کیفری را فراهم و فرایند اجتماعی را در عرصه های گوناگون سیاسی، فرهنگی و اجتماعی و نظایر آن با عدم بحران به سوی آینده بدرقه کند.
در نتیجه، پدیده جنایی در روند اجتماعی ، اگر چه پدیده ای اجتماعی فرض می شود و قدمتی نیز به طول تاریخ حیات بشری دارد، به منزله یکی از موانع آرمانهای بسیج در امر اعتلای فرهنگ دینی و اجتماعی تلقی می شود که عدم عنایت مستقیم به آن در بسیج تاکنون محل تامل است. به راستی تحقق هر هدف و عملی کردن هر مقصودی نیازمند تامل و نگرشی تام در جمیع جهات است تا بدان واسطه، راهبردی جامع و مانع در جهت تضمین عملی آن هدف و مقصود تهیه و تدوین شود. اعتلای فرهنگی متصف به وصف دین و ارزشهای ملی و نیز حمایت از آنها مستلزم نگرش جامع و اتخاذ تدابیری منسجم است که بتواند در آتیه ای نه چندان دور ما را به سر منزل مقصود رهنمون سازد.
اگر چه پیش بینی ترویج روحیه ایثارگری و شهادت طلبی در کنار ترویج فرهنگ نماز می تواند ابزارهای بی تردید کارآمدی درجامعه اسلامی ما باشد، اما بایست به مقولاتی اجتماعی نظیر جرم و انحراف نیز که ماحصل فرایند اجتماعی و شاید سیاستهای کلان بعضا نامتناسب و غیربومی در عرصه های سیاسی، فرهنگی و اجتماعی و ... است، توجهی مضاعف کرد و به مانند هدفی معین از رهگذر پیش بینی و اجرای طرحها، برنامه ها و راهبردهای دقیق و کارشناسی شده با آن مقابله کرد.