چکامه‌هاى زرد براى کاغذ اخبار

گزارش از :نیره سورانى
اواخر قرن هیـجدهم و اوائل قرن نوزدهـم با سپرى شدن عصر کوتاه مطبـوعات آرمانى ، بـه زودى عـصـر مـطـبـوعـات خـبـرى تجـارتـى فرارسید .چندانکه اکثر روزنامه هاى اروپایىو آمـریکـایى بـراى جلـب خوانـندگـان انبـوه و افزایش تیراژ و کسب آ گهى هاى بیشتر به جاى ارایـه و بـررسـى افـکـار و عـقـایـد ســیـاسـى و اجتماعى ، به انتشار خبرهاى جالب و مطالب هیجان انگیز و سرگرم کننده دست زدند .از آن پــس دو نـوع مــطـبــوعـات » پــرکــیـفــیـت «و که معرف روزنامه هاى عقیـدتى «عامه پسنـد » قـبلـى و روزنامـه هاى خـبرى جـدید بـه شمـار مى روند در برابر هم قرار گرفتند . یک استاد » روزنامه نگارى «معتقد است : روزنامه هاى پرکیفیت که تعداد آنها محدود و تیراژ آنها نیز پایین است ، در کنار اخبار جارى روز به ارایه مطالب تفسیرى و مقالات انتقادى هم ادامه مى دهند .در صورتى که روزنامه هاى عامه پسند بیشتر به عرضه خبرها و تصویرهاى مربوط به رویدادهاى ـیجان انگیز، همچون جنـایت هـا، رسوایـى ها، زنـدگى چـهره هـاى مشهور و نظایر آن مى پردازند . الـــبــتـــه در مـــقــابـــل ایـــن جــریـــان ، روزنـامـه نـگـارانـى هـم بــودنـد کـه بـه انـتـقـاد مــى پــرداخــتــنــد؛ از جــمــلــه ایــوگــویــد، هـارولدهـا سول ، ویـلبـر شرام کـه در یکـى از کتـابهاى خود بـراى وسایل ارتـباطى سه نـقش متـمایز قـایل شده اسـت .وى نقـش اول را به عنـوان نقش » نـگهبـان «نقـش دوم را به منـزله ذکر «معلم » و نقش سوم را به عنوان «راهنما » کرده است .در ایران آغاز تاریخ مطبوعات را بـه مـعـناى اعـم بـایـد سـال 1232 هــ .قکه نخستین کتاب چاپى در تبریز پدیدآمد و یا به طـور اخـص سال 1235هــ .ق دانـسـت کـه روزنـامه مـیرزا صـالح بـه نام کـاغذ اخـبـار در تهران انتشار یافت . مطبوعات در دوران مشروطیت به عکس دوران پهـلوى هـا، نسبـتا در خدمـت حرکـت اجتماعى و آیینه اندیشه ها و عقاید مختـل مردم بودنـد .بدین ترتـیب این حرکت بـاعث شـد تا آنـها حـمایـت عـامه مـردم را به دسـت آورند
* آمار و ارقام سخن مى گویند
طى سال هاى اخیر شمار عناوین نشریات بـه طرز چـشـم گیـرى افـزایش ولـى تـیراژ آنـهـا کاهـش یافـته اسـت .چنـدانکـه روند تـوسعـه مـطبـوعـات ایران در گـزارش عمـلـکرد هـیـات نظارت بر مطبوعات در سال 81 بدین صورت عنوان شده است . از میـان 445 مجوز صـادر شده در سـال 81، بالاترین تعداد به ماهنامه 143 مجوز و پایین ترین تعداد به سالنامه 3 مجوز اختصاص دارد .تعداد مجوزهاى روزنامه نیز 17 عنوان بوده است . از میان 784 مـتقاضى نشـریه ، بالاترین تعـداد به مـاهنامـه 270 تقـاضا و پایـین تـرین تعداد به سالنامه ، 2 تقاضا اختصاص دارد . تعداد تقاضـاى روزنامه در این سال 68 مورد بوده است . از میـان تعداد 2730 متـقاضى نـشریه تـا پایان سال 1381، بالاترین تعداد به هفته نامه 942 تقاضا و پایین ترین تعداد به ده روز یکبار (یـک تـقــاضـا )اخـتـصــاص دارد، نـیـز 228 درخواست براى انتشار روزنامه وجود دارد . تا پـایان سال 1381 تعـداد روزنامه هـاى اراى مجوز 157 عنوان و هفته نامه و ماهنامه به ترتیب 415 و 538 عنوان مى باشد . در سال 1381 تـعداد مـجوزهاى صـادره بـراساس نـوع نشـریه تـخـصصـى 223 مجـوز غیرتخصـصى 222 مجوز دولتى 172مجوز غیـردولتـى 373 مجـوز مى باشـد .تا پـایان سـال 305 ,1381 متـقاضـى براى نـشـریات تـخــصـصــى و 2425درخـواسـت کــنـنــده ، متـقاضى نشـریات غیـرتخصصـى بوده اند .بـا کاهش فزایـنده متقاضیان دولتـى تا پایان سال 81 در برابر2619 مـتقاضى غـیردولتى 111 درخواست کننده دولتى قرار داشته است . در یک نـتیجـه گیـرى کلى بـاید گفـت ، در سال 81، رشد صدور مجوز 13 درصد، رشد تقـاضاى انـتشـار، 25 درصد و در پـایان سـال 81، رشـد تـقاضـاى کـل 14 درصـد بود .نـیـز بالاتـرین تـعداد مجـوز سالانه 445 مـجوز در سال 1381 بوده است و پایین ترین تعداد مجوز صـادر شـده مـربـوط بــه سـال 1379، کـه 62 مجوز است .در سال 81 نسبت صدور مجوز به تـقاضاى انتـشار نشریـه 57 درصد و نسبـت صدور مجوز به تقاضاى کل 16 درصد بود . با توجه به آمارهایى که ارایه شد، به اعتقاد کارشناسان هر چند کـمیت نشریات قابل توجه است ، اما کیفیت محتواى مطبوعات ایران در مجموع بسیار نازل و قابل انتقاد است .به قول یکى از اساتید روزنامـه نگارى در ایران ، بیشتر کپى بردارى از مطالب دیـگر صورت مى گیرد تا اینکه کار تولیدى و ذهنى خبرنگارى انجام شود .
* یک توصیف آمارى
طـبـق بـررسـى هـاى انجـام شـده در مـرکـز مطـالعـات تحقیـقات رسانـه ها در مـورد تحلیـل محـتواى نـشریـات عامـه پسـند مـاننـد البـرز، بـشــیـر، تــلاش ، دوسـتـان ، مــاهـان ، ... موضوع عمده تیترهاى اول ، دوم این نشریات ورزشى و حوادث بوده است . 94.9 درصد ازمجموع تیترهاى اول و دوم این نشریات داراى ارزش هاى خبرى شهرت ، برخورد و درگیرى بوده و بیشتر شخصیت هاى تــیــتــرهـاى اول و دوم ایــن نــشــریــات نــیـز شخـصیت هاى ورزشـى فوتبال و سـینمایـى و موسیقى بوده اند . نیز بـیش از 90 درصد از عکس هـاى اول تا سوم جـلد این نشریات ، غـیر خبرى بوده و از نظر موضوعى هم فوتبال ، موضوع بیش از یک سوم این عکس ها بوده است .موضوعات کـلى مـطرح شـده در ایـن نشـریات بـه ترتـیـب بیشترین فراوانى عبارتند از : فـوتــبـال 30.9 درصـد، حـوادث 22.8 درصد، متفرقه 21.4 درصد، سینمایى 16.2 درصد و خانوادگى ـ اجتماعى .6 8درصد بوده است .همچنین فال 50.3 درصد، مسابقه و سرگرمـى 20.2 درصد، جدول 19.3 درصد و لطیفه .2 10درصد بوده است .
* نظرات صاحبنظران علوم ارتباطات
به اعـتقـاد برخـى از صاحـبنظـران مسـایل اجتماعى ، کیفیت مطبوعات کشور همگام با کمیت آن فرایندى صعودى نداشته و همین امر باعث گـردیده تا شاهـد رشد و رواج نشریاتـى باشـیم که از آن بـه عنوان نـشریات سـطحى ، تجارى وزرد یاد مى کنند . حـســیـن گـل مــحـمـدى طــى مـقـالــه اى مى نویسد :افزایش تعداد این گونه نشریات که به چیزى جز فروش و سود بیشتر نمى اندیشند، نـه تنـها چـهره اى زشـت از مطـبوعـات عرضـه مى کنـند بلکه مخـاطبان و خواننـدگان خود را هم به بیراهه مى برند .
وى با اظـهار تاسـ از تعداد رو بـه رشد نشریات مـبتذل و سطحى مـى گوید :افزایش تعداد هفته نامه ها و ماهنامه هایى که عمدتا به تبلیغات و منفعت طلبى روى آورده اند و براى رسـیدن بـه این مـقـصود از هـیچ گـونـه دروغ و بزرگـنمـایى نیـز ابایـى ندارند، خـطرى جدى اسـت که مـطبـوعات و خـواننـدگان را تـهـدید مى کند . ى مى افزاید :متـاسفانه نظارت و کنترل قیق و مستمرى برمحتواى مطالب انتشار یافته توسط نشریات در کشور وجود ندارد . دکـتر یـونس شـکرخـواه ـ استـاد دانشـگاه معتقد است :اگر قرار است روزنامه بماند باید از نیروهاى ماهر و آموزش دیده استفاده کند، همچنـین درک صحیح و درستى از جغـرافیاى مخاطب خود داشته باشد و براى اطلاع رسانى به روز و درست بـه مردم ، باید به تجهـیزات و فناورى هاى نو و جدید دسترسى داشته باشد .