مینا عسگرى
مک کوائیل اعتقاد دارد که امروزه روند فراملى شدن رسانه ها، شتاب بیشترى یافته است و البته این روند رو بـه رشـد، نتیجـه ابـزارهاى جدیـد تـوزیـع ، جهانى شـدن صـنـایـع رسانـه اى و افـزایش ظـرفیـت ارتباطات جهانى تصاویر و موسیقى است .از سوى دیگر به منظور افـزایش مخاطبـان و کش بازارهاى جدیـد، روز بـه روز نظام تـوزیـع تـوسعه بـیـشـتـرى مى یابد .در واقع رونـد رو به رشد و هـدفمند مـحتواى رسانه هاى فراملى ، به ویژه تلویزیون ماهواره ا ى در حوزه هـاى خبـرى ، فیـلم سـینـمایـى ، موسـیقـى ، ورزش و تبلیغات ، نشان دهنده این واقعیت مهم و در خـور توجـه است کـه محـتواى تـلـویزیـون ، در پى دستیابى به » مخاطبان ناهمگن «است .از این رو دست ا ندرکاران تلویزیون ماهواره ا ى به یمن افزایش توان فنى و رقمـى شدن ))Digital سیستم ارسال ، دیگـر در پى مخاطبان توده ا ى ))Mass audience نیستند و براى هر فرد، برنامه و محتوایى خاص فراهم مى کنند و ایـن همـان شیـوه اى است کـه در طـول 20 سال گذشته ، تلویزیون هاى ملى براى جذب سلیقه هاى متفاوت دنبال کرده اند !
* تلویزیون ماهواره اى و مخاطبان آسیایى
باید گفت که تاسیس شبکه در سال 1370، رویداد قابل توجهى در سیستم دریافت برنامه هاى ماهواره اى کـشورهاى آسیایى مـحسوب مى شود . پس از این تاریخ ، 38 کشور آسیایى از جمله ایران بـه فـضـاى دریـافـت تلـویـزیـون مـاهـواره اى آسـیـا پیوستند .اهـمیت ماهواره مورد استفاده این شبـکه از آن رو بود که مخاطبان بسیارى را در برمى گرفت و پهـناورترین قـاره جهان را تحت پـوشش خود قرار مى داد .
* ماهواره و مخاطب ایرانى
هر چند مـوضوع ماهـواره و پخش بـرنامه هـاى تلویزیون ماهواره اى در ایران ، قدمت چندانى ندارد اما در همین مدت زمان کوتاه ، برنامه هاى تلویزیون ماهواره اى به رغم ممنوعیت ، مخاطبان خاص خود را دریافته و هر روز برگستره آن نیز افزوده مى شـود . براساس نتایج آخرین نظرسنجى که در بهمن 1380 در شهر تهران انجام شده است ،6 62.درصد از افراد نمونه مـورد بررسى ، اظهار داشته اند کـه بـرنامه هاى ماهواره اى را تماشـا کرده اند و 49.8 درصد دیگـر از آنها نیز گفته اند که تمایل دارند تا برنامه هاى تلویزیون ماهـواره اى را تماشا کـنـنـد .مقایسـه ایـن داده هـا بـا نظرسنجى مشابهى کـه در آبـان مـاه همان سال انجام شده است ، نشان مى دهد تعداد افرادى که برنامه هاى تلویـزیـون ماهـواره اى را تماشـا کـرده انـد 6.9 درصد افزایش داشته است .این گرایش رو به فزونى ، بیانگر این نکته است که با وجود ممنوعیت قانونى و همزمان با جمـع آورى آنتن هاى ماهـواره اى در طول برگزارى مسابقات جام جهانى 1381 روز به روز استفاده از تجهیزات دریافت برنامه هاى ماهواره اى در شهرهاى بزرگ و کوچک و حتى مذهبى گسترش مى یابد . البته یکى از دلایل افـزایش تمایل به استفـاده از برنامه هاى ماهواره اى ، راه اندازى شبکه هاى متعدد فـارسى زبـان اسـت کـه از دو سال پیـش آغـاز شـده است . نمونه گیرى تصادفى سال 1373تنها 30.000 آنتن بشقابى را بر پشت بام ها مشخص کرد .این تعداد در سال 1378 به چند برابر افزایش یافت .
یکى از اندیشمندان علوم ارتباطى اعتقاد دارد، «مخاطب همگانى » زمانى مى توان ادعا کرد رسانه اى پیدا کرده است که موضوعات و محتواى آن رسانه ، موضوعات بحث و گفت و گوى عامیانه مردم کوچه و بازار شود . امروزه شاهدیـم که مسائل سیـاسى ، اجتماعى ، پـزشکـى ، حقـوقى و ...تـلـویزیـون هاى مـاهواره ا ى موضوع بـحث بسیارى از گفـت و گوى هاى اجتمـاعى است .بدین ترتیب تاثیرپذیرى افکار عمومى جامعه ایران از برنامه هاى تلویزیون ماهواره ا ى نکته قابل تاملى است . در هر حال در بین کشورهاى آسیایى ، ایران از شرایط فـرهنگى ، اجتماعـى و روانشناختى خاصـى برخوردار است که مخاطبـان تلویزیون ماهواره اى را در این کشور از دیگر مخاطبان ، متمایز مى کند . در طــول سـالــهــاى گــذشــتــه بــســیــارى از ارتباط شناسان و کارشناسان علوم اجتماعى و سیاسى یکى از راه هاى مقابله با محتواى برنامه هاى تلویزیون ماهواره اى را تنوع محتوایى و تکنولوژیکى رسانه هاىملى به ویژه تلویزیون عنوان کرده اند .
واقعیت آن است که بـه مـوازات توسعه کمـى و بعضا کیفى مطبـوعات و کانال هاى تلویزیونى ملى در طـول دهه قبل ، بـر تـعـداد استفاده کـنـنـدگـان از تجهیزات دریافت برنامه هاى ماهواره اى نیز افزوده شده است . مطالعات نشان مى دهد که با افزایش سن ، تمایل مخاطبان به داشتن ماهواره کاهش پیدا مى کند اما در نقطه مقابـل جـوانان ، تحصیل کـردگان و افراد داراى درآمد بالا، از مهمتریـن گـروه هاى مصـرف کننده و متقاضى برنامه هاى ماهواره اى هستند .با وجود اینکه جوان ترها بیـش از افراد مسن ، مخاطب بـرنامه هاى تلویـزیـون هستند امـا از بـرنامه هـا رضایت چنـدانـى ندارند .بدین تر تیب باید گفت ، از آنجا که جامعه ایران یک جامعه جـوان اسـت و سطح تحصیلات و سـواد عمومى رو به گسترش است ، در سال هاى آتى تقاضا بـراى داشتن تجهـیـزات دریافت مـاهـواره اى افـزایش خواهد یافت .