پس از مـاهـهـا جـدال و فـشـار و تهـدیـد گـروهها و احـزاب سیـاسـى و مدعیان حقوق بشر از آن سوى مرزها، جمهورى اسلامى با صدور بیانـیـه اى مـوافقـت خـود را جـهـت پـیـوسـتـن بـه پروتکل الحاقى اعلام کرد . اگـرچـه جـمـهورى اسـلامـى ایـران معاهده منع تکـثیر تسلیحات هسته ا ى را در سال 74 رسما پـذیرفته بود اما منـاقشه برسر پیوستن ایران به پروتکـل دو ماده ا ى الحـاقى به آن در سال )1374)95 (کـه به پروتکل 93 + 2 موسوم گردید و موضوع آن بــه بــازرســـى بــدون قــیــد و شــرط امـضـاکـننـدگـان بـاز مـى گـردد )،ظرف مـاههـاى اخیـر در گرفـت .البـته انـگیـزه اصلى آمریکایى ها از بهانه جویـى سلاح هــسـتــه ا ى ایــران ، ایــجـاد تــفــاهـم و همراه سـازى اروپا با خود بود که سـیماى صلـح خواهـى (!)این کـشور در جریـان حمله آمریکا به عراق و بحث فریب افکار عـمومـى جهـان در ماجـراى سلاحـهاى کشتـار جمعى عراق بشـدت آسیب دیده بود .
* بــیــانــیــه تــهــران و واکـنــش هــاى متفاوت
مـسـئــولان نـظـام در یـک اقــدام سنجیده و به دور از بازیهاى جناحى ، پیـش از رسیدن مهـلـت فـوق اقـدام بـه اعلام موافقت با پیوستن به پـروتکل را اعلام داشتند و براى تضمین به رسمیت شناختن حق ملت ایـران در بهره مندى از انـرژى هسـتـه اى از وزراى خـارجه کشـورهاى آلمان ، انگلیـس و فـرانسه دعوت شد تا مذاکراتى در تهران انجام شود که البته آن نیـز بـه صدور » بیانـیـه تهـران «منـجـر گـردید و بدیـن تـرتیـب کشور از بحران نفس گیر هسته اى عبور کرد .شواهد امر نشان مى دهد چنانچه اروپـا بـه قـول و قرارهـاى خـود وفـادار باشد، جـمـهـورى اسلامى چـیـزى از دست نداده است . امـا مـوضـوع فـوق ، بـازتـابـهــاى مختلفى در میان مـحـافـل سـیـاسـى و خبرى داخلى و خارجى به دنبال داشت که لازمست فراتر از مسایل گروهى و جناحى به بررسى پاره از آنها بپردازیم : بـطـور کـلـى مــى تــوان مـواضـع موافقان و مخالفان این اقـدام را به سـه دسته تقسیم کرد :
1 ـ موافقان بدون قید و شرط
2 ـ مخالفان بدون قید و شرط
3ـ موافقان و مخالفان مشروط
الف )موافقان بدون قید و شرط
کسانى که بدون هیچ قید و شـرطى با پیوستن جمهورى اسلامى به پروتکل الحاقى مذکور موافق بودند، تا پیش از صدور بیانیـه تهران ، نقش مؤثرى را در جهت بسترسازى افکار عمومى و کاهش قـدرت چـانه زنـى مـسـئـولان مـذاکرات بعهده داشتند که پس از اعلام موافقت نیز، جهت پذیرش بدون قید و شرط آن توسط مجلس زمینه سازى کردند .
آقاى بهـزاد نبـوى بیانیه تـهـران را نتیجه غلبه عقل بر احساس و شعور بر شور خواند و ماشأالله شمس الواعظین نیز از آن به عـنـوان » بلوغ سیاسـى «در مدیریت کشور یاد کرد . وى همچنین گفت :این تصمیم باید پیش از ایـنـهـا بـدون جلـب تـوجه افکـار عـمـومى بـیـن الـمـلـلـى گـرفـتـه مى شد . مدیـرمسئول روزنامه هم بستـگـى نیز از این اقدام به عـنـوان گام نخسـت یـاد کـرده و مـتـذکـر شـد کـه ایــران در موضوعات متعدد نشان داده است که دیرهنگام تصمیم گیرى مى کند .
على صالح آبادى با اشاره به باقى بــودن خــطــر بــه قـــوت خــویـــش ، مى نویسد :پـذیـرش الحاقیه و تعلـیـق غنـى سـازى، گـام نخـسـت عـبـور از بحران است و نـزاع بین ایران و آمریکا از بیـن نـرفته اسـت .وى تاکیـد کـرد : وعده استفاده از تـکـنـولـوژى غرب به جاى تکنـولوژى فرسوده روسیـه را باید جدى گرفت . در همین ارتباط جلیل سازگارنژاد در یادداشتى با عنوان » آفات تاخیر «بـا تـصــریــح بــه ایــنــکــه ایــن اقــدام ، عاقلانه ترین تصمیم بـود، مى گوید : اگر به موقع تصمیم مى گـرفتیم ، فقـط پروتکل را مى پذیرفتیم اما الان در واقع آفات تاخیر را نیز پذیرفته ایم .نماینده شیراز در روزنامه شرق تاکید مى کند، از این تجربه ناخـوشایند در بـرخورد بامسائل بین المللى بهره گیریم .
جعفر گلابـى در روزنامه صبـا بـا ادعاى اینکه هزینه پـذیـرش پروتکل را مخالفان آن به نظام تحمیل کـردند، با اشـاره به اینکه ایـن اقـدام بـه تـنـهـایـى مشکلـى را حل نمى کند و بایـد بـطـور همـزمان مسائلـى را در داخل نیـز حـل کرد، مى نویسد :مـیـل ماندنى کـه در پس حـرکت اخیر بر جهانـیـان آشـکـار شد، لـوازم خاص خـود را دارد که اگر رعایت نشـود به تاکتیک تعبیـر خـواهد شد و اعتماد مورد نیاز را کسب نخواهد کرد .توازن حـرکت خارجى با تسامـح داخلى ، تمهید یک آینده با ثبات را به همراه دارد که در صورت فقدان یکى از آنها، دیگرى را به تهدید تبدیل مى کند .
در هــمــیــن ارتــبــاط روزنــامــه مشکل داخـلـى مـورد «مردم سـالارى » نظـر خـویـش را کـه لازم مى دانـد، درسایه همین فـرصت حـل شود، بحث نظارت استصوابى دانسته و مى نویسد : شـایـد گـفـتــه مــى شــود کــه ورود بـه حکومت ، امرى خطیر و سرنوشت ساز است و به همین دلیل در این عـرصه ، اصل بر احراز صلاحیت است البته این هم نـوعى از اسـتـدلال ؛ امـا مشـکـل اینجاست که گاهى ممکن است چنین استدلالى از سوى کشورهاى قدرتمند علیه نظام جمهورى اسلامى بکار رود ـ کمـا ایـنـکـه مـدعـى شـده انـد ـ » هـر کـشـورى صلاحیـت داشـتـن فـنـاورى هـسـتــه اى را نـدارد ...«آیـا چـنـیــن استدلالى معقول است ؟
ب )مخالفان بدون قید و شرط
در برابر موضع موافقان بدون قیـد و شرط ، عده اى هم بـدون هیچ شـرط و پیش شرطى ، مخالفت خویـش را باپیوستن جمهـورى اسلامى به پروتکل الحاقى اعلام داشتـنـد کـه بـه صـورت راهپیمایى ، صدور بیانیه و واکنش هاى مطبوعاتى ، ظهور و بروز یافت . اگر چه اقدامات عملى برگرفته از این مخـالـفـت هـا، بـجـز چـنـد مـورد راهپیمایـى آرام نمود دیگـرى نداشت ، اما نقـش مطبـوعات مخالـف را که در تحریـک دسـتـه اول نیـز مـؤثر بـودند، نمى توان نادیده گرفت .
اگرچـه روزنامه هاى جمهـورى ، کیهـان در ردیف دسته مخـالـفـان قـرار داشتند اما جمـهـورى اسلامى در ایـن میان پافشـارى بیشـتـرى به خرج داد تا جائى که بـه نـقـل از خـطـیـب جـمـعـه تـهــران ، فـقـدان صـلابـت حــضــرت امام (ره)را به رخ کشید .در عین اینکه به سلامت نفس مـدیـران ایـن روزنامـه کاملا واقفیم ، لیکن به نظر مى رسد درانتخاب تیتر، حساسیت لازم صورت نگرفت و اساسا منظور آقاى هاشـمـى رفسنجانى از طرح آن ، چیزى متفاوت از موضوع پروتکل بوده است . در این رابطه کیهان علیرغم اینکه با واکنش هاى اولیه بسیار شدید شروع کرد اما به تدریج لحن آرام ترى در بیان مخالفت خود در پیش گرفت و متذکر شد ::» آنچه مـسـئـولان دست انـدرکـار مى توانند اعلام کنند، اینکـه در مـیـان چند گزینـه » بد «آن را که بدى کمتـرى دارد، انتخاب کرده اند و بدیهى اسـت که انتخاب گزینه » بـد «هـر چـه بـاشـد است ؛ حتى اگـر نسبت به سایـر «بد » گزینه ها بدى کمترى داشته باشد . واکنش دیگر این گروه به موضوع توافقات تـهـران ، طـرح مشـروط بودن توافق جمهورى اسلامى بود که به نقلاز مسئـولان مذاکره کننده اعلام شـد .
کیهان به نقل از حسن روحانى نوشت : حرکت ما قدم به قـدم خـواهد بـود اگر دیگران قدم مثبت برنداشتند، بازگشت به نقطه اول بسیار آسان خواهد بود . ناگفته نمـانـد، مـوضع مخالفـان بـدون قید و شـرط ، به گفته نـمـایـنـده کشورمان در آژانس بین المللـى انـرژى اتمـى در روند مذاکـرات تاثیر مثـبـتـى بدنبال داشت .
اکبر صالحى در جلسه هم اندیشى دانشگاهیان تصریح کـرد : مقالات برخى مطبوعات و طرح خروج از معاهـده NPT کمک فـراوانى به مـا کـرد و حتى عامـلـى بـراى سفـر وزارى امورخارجه فرانسه ، انگلیس و آلمان به ایران گردید . در هر حال علاوه مخالفان بالا، گروه دیگرى نیز در زمره مخالفان بدون قید و شـرط و یا حتى یک گام جـلـوتر قراردارند کـه نه تنها نتیجه حـاصـلـه از توافق تهـران را مثبت ندانسته بلکه آنـرا منفى نیز قلمداد مى کند .
روزنامه صبا به قلم نیما نامـدارى مى نویسد :نباید فراموش کرد که اگرچه بیانیه تهران باعث تغییر فضاى فعلى و ایجاد زمینه مانور ایران شده اما در عین حال فشارها را هم علیه ایـران عملیاتى کرده است .ایران در این بیانیه تعهداتى را به گردن نهاده که عمل نکـردن به آن طبعا اروپا را در پیوستن به آمریکا براى فشار به ایران قانع خواهد ساخت . نویسنده این نوشتار معتقد است ، بیـانیـه تهران بـه خودى خود تـغیـیرى در وضعیت ایران نمى دهد؛ مهـم آن است کــه از ایـن فــضـاى جــدیـد چــگـونــه بهره بردارى شـود و تنها مى توان امـیدوار بود که بیانیه تهران آغاز عصر پراگماتیسم در سیاست خارجى ایران باشد .
ج :مخالفان و موافقان مشروط
صـرف نــظـر از دو گـروه مـوافــق و مخالـ بدون شرط ، عده ا ى هم در هر دو دسـتـه مخـالـفـت و موافـقـت خـود را مشروط اعلام داشتنـد .با توجه به اینکه اصل توافـقات نیز مشروط اعـلام شده و چنانچه هر یک از طرفین به تعهدات خود پاى بند نباشند، این توافقات نقض خواهد شـد؛ از اینـرو اتـخاذ چـنیـن رویـه ا ى به صواب نزدیک تر به نظر مى رسد .
روزنامه هـاى رسالت ، سیـاسـت روز و هـفــتــه نــامــه صــبــح صــادق بخش هاى مطبوعاتى این دسته را شکل مـى دهـنـد .روزنـامــه رسـالـت کـه از موافقان مشروط مى باشد، مى نویسد : پس از هـر حـدیـبـیـه اى ، گـروهـى بـه مخالفت برمى خیزند و زبان به شماتت مى گشایند که چرا زودتر صلح نکردیم و یا چرا به آن تن دادیم ...بیانیه تهران نیز براین نکته صحه مى گذارد که دول قدرتمند اروپایى ، اذعان نمودند که این تـوق ، مـوقـتـى اسـت و بـا تـوجه بـه عکس العمل جامعه جهانى به همکارى با ایران ، تغییر خواهد نمود .
صبح صادق نیز با انـتـخـاب ایـن تیتر که » تعهد جمهـورى اسلامى ایران مشـروط به تعهد اروپـاسـت «هـرگونه موافقت یا مخالفت خویش را منوط به نتیجه آن مى داند . ضمن آنکه تاکـیـد دارد، چنانچـه این تـوافقات عملـى شـود، جمهـورى اسلامى نه تنها چـیـزى از دست نـداده که جدا کـردن اروپا ـ آمریکا و حـسـن نیت و پایبندى اش بـه گـفـتـمـان را در معرض دید جهانیان قرارداده است . اما در مـیـان مـوافقان مـشـروط ، دیدگاه واقعبینانه ترى نیز دیده مى شـود که مى گوید :اگر گمـان کـنـیـم کـه بـا پذیرش این پروتکل ، مشکل جمهورى اسلامى حل مى شود و امکان استفاده صلح آمیز از انرژى هسته اى را به آسانى پیدا خـواهیـم کرد و بهانه جویـى هـاى آمریکا نیز پایـان مـى یـابـد، مـسـالـه را ساده لوحانه انگاشته ایم .واقع بینانه آن است که این تصمیـم فى نفسه به سـود ما نیست و در قـیـاس بـا وضعیتـى کـه مى تـوانست بـراى کشور ایجاد شـود، تصمیم بجا و حکیمانه اى جلوه مى کند و مبتنى بر مصلحت است .
على شکوهى در روزنامه انتخاب مى افزاید :اگر هوشیارانه عمل کنیم و فرصت هاى آتى را به موقع دریابیم و به دور از رعب و ترس یا ماجراجویى عمل کنیم ، » عـزت «هم به لطـف الـهـى در کنار حکمـت و مـصـلـحـت ، تـامـیـن خواهد شد .