عـلـى اف پـس از فـروپـاشـى اتــحــاد جماهیر شوروى تمام تجربه سیاسى خود را به کار گرفت تا در موطن خود صاحب قـــدرت شـــود؛ چـــنـــدانـــکـــه بــــه آذرى هـــا وعده هاى بسیارى داد :رشد اقتصادى ، بــازپــس گــیـــرى قــره بـــاغ از ارمــنــســتـــان ، حاکمیت بر مناطق نفت خیز دریاى خزر و حتى آزادى سیاسى و دموکراسى .
اما از سـوى دیگر حیـدر عـلـى اف براى سرکوب مخالفان داخلى یا حداقل به سکـوت کشاندن اعـتـراضات داخلـى نسبـت به ماهیت استبـدادى حـکـومت خود نیز به آمریکـا (درعـرصه جهانـى و ترکیه در عرصه منطقه اى )وعده وابستگى داد و با استفاده از این دو بـرگ بزرگ ، مـوقـعـیـت خـود در داخـل و مـوقـعـیـت آذربایجـان را در خارج تقویت کـرد؛ در واقع بـدون آنکـه آذرى ها بفهـمـنـد، بـه یکـبـاره جمهـورى خـودمختـار سـابـق و کشور مستقل بعداز آن دچار دو بیمارى بزرگ شد :یکى موروثى شدن قدرت و استـبـداد حـاصـل از آن در داخـل بـود و دیگـرى ، وابستگـى شـدیـد در خـارج از کشور .
ایـنـک » الـهـام عـلــى اف «فــرزنـد حیدر، فـرزند سیاسى این پیـوند تـوام با بیمارى است ؛ موضوعى که در تعاملات آینده با جمهورى آذربایجان مى بایسـت در نظر گرفته شود . از ایـن رو مـطـلـب حـاضـر بــه دو موضـوع ذیل توجه دارد، یکى به بـحـث آذربایـجـان دوران » الهـام عـلـى اف «یـا عـلـى اف جـدیـد در آذربـایـجـان آیـنـده مــى پــردازد و دیــگـــرى بــا تــوجــه بــه پیش بینى هـاى صـورت گرفته در بخـش آغازین مقاله ، تعامل ایران با آذربایجان در آینـده را با تـوجه به تـحـولات کنـونى بررسى مى کند؛ همچـون تعامل ایران و آذربایجان در حوزه هاى لائیسم آذرى ، آذربــایــجــان گـــرایــى و شــعـــارهــاى ناسیـونالیستـى ، رژیـم حـقـوقى دریـاى خـزر، وابستگى سیاسـى و هـمـچـنـیـن تبـدیـل شـدن بـاکـو بـه مـرکز یـکـسـرى پایگاههاى نظامى کـشـورهایى که حتـى اگر دشمن ایـران نباشند، نفس حضـور نظامى آنها مى تـوانـد مؤلفه هاى امنیـت ملى جمهورى اسلامى را تهدید کند .
* الهام على اف و آذربایجان آینده
ارسال پیام تبریک آقاى خـاتـمـى ـ رئیس جمهور اسلامى ایران به آقاى الهام عـلــى اف و تــکــرار آن از ســوى آقــاى خرازى ، بیشتر نوعى تعارف دیپلماتیک بـود .چـون بـه هـر حـال شـواهد نـشـان مى دهد که الهام على اف در تـعـامـل بـا ایران و یا در رابطه با مسائلى که به نوعى به منافع ملى جـمـهـورى اسلامـى ایـران مرتبط مى باشد، کـمـتـر از پـدر خـود از شاخص هاى مورد نظر و مطلـوب ایران دور نیست . در واقع باید گفت ، حیدر على اف بیش از هر چیز سیاستمدار کهـنـه کـارى بود که در بـازى میـان قـدرت ها، منافـع شـخــص خـود بـه خــصــوص مـنـافــع خـانـوادگى ـ مـوروثى و سـپـس مـنـافـع کشـورش را دنبال مـى کـرد .درحالى کـه
فرزند او » الهام علـى اف «بیشتر مدیـون توصیه هاى پـدر خـود به رفقاى سیاسـى داخل و خارج بوده و بسیار بیشتر از حیدر على اف ، وابسته است . به ویـژه آنکه اکنـون با ایفاى نـقـش دستگاههاى اطلاعاتـى تـرکیه و ایالات متحـده ، مـعـلـوم نیـسـت چـه » مـوجـود سیاسى اى «در آذربایجان تربیت شده و البته چـه تـوصیه هایى نیز به او در قـبـال ایران شده است .اما آنچه از هم اکنـون قابل بـیـش بـیـنـى است اینـکـه ، الـهـام على اف درقبال جمهورى اسلامى ایـران با خطـوط قرمز عمده اى مواجه شده کـه آینده تعامـلات ایـران را با آذربایجـان بـا دشوارى هاى بیشترى مواجه کرده است . به عبـارت دیگر الهام عـلـى اف در ازاى وابستگى یادشـده ، ایـن وعده را از آمریکا و ترکیه گرفته است که ابتدا دوران انـتــقــال قـدرت را در مـیــان ســکــوت شعاردهندگان دموکراسى غرب گذرانده سپس به تدریـج در داخـل مـسـتـحـکـم شود .در هر حال آمریکا و ترکیه هر یک به نـوعى از مجـمـوعه هیجانـات داخـل آذربایجـان پـرهیـز دارند و نمى خـواهنـد جابجایى قدرت و درگیرى هاى تازه منجر به از بین رفتن بذرهاى کاشته شده در باکو شود .
* تعاملات آینده با ایران
1 ـ موضوع لائیسم آذرى
درحالى که با آغاز فروپاشى اتحـاد جماهـیـر شـوروى سابق ، نخـسـتـیـن و مشهـودترین گـرایش عمـومـى آذرى ها، اسلام گرایى بود و آنها از مام مهین اصلى خود ـ ایران زمین ـ الهام مى گرفتند، آنهم با چه اشتیاقى به ایـران مى آمدنـد و ... لیـکـن پـس از فروپاشـى ، بـلافـاصـلـه سرمایه گذارى هاى سیاسى ، اطلاعاتـى و جاسوسى عمده اى ـ توسط آمریکا ـ و با وساطت ترکیه در باکو صورت گرفت ؛ چندانکه تصفیه هاى خونینى اتفاق افتاد و حتـى آن کـسـانـى کـه مـخـالـ ایـران بودند، نیز یک مشى مستقل از غـرب را دنبال مى کردند، قربانى شدند تا على اف بماند و الگـوى یک حکومت لائیـک در شمال ایران .
بدین ترتیب آذربایجان بلافاصله به فعالترین بازوى دو نوع بازى تبدیل شد : اول ، بـازى الـگـوى سـیـاسـى لائـیـسـم وارداتى از غرب که پاسخى به خـواست آمریکایـى هـا بـود و دوم ، بازیـگـر » پـان ترکیسم «مـورد نظر ترکیه که پاسخـى بـه آنکارا به شمار مى رفت . اما فراتر از این باید گفت که آمریکا و ترکیه تبانـى کـردند تـا در ازاى پذیـرش الگـوى سیـاسـى ـ فـرهنـگـى مـورد نظـر آمریکـا، آذربایجـان الـگـوى سیاسـى ـ تبلیغاتى تـرکها، یعنى ناسیـونالیسم پـان ترکیسم را بپذیـرد که این تبانى نیز بخش عـمــده اى از فـعـالـیـت هــاى بــاکــو را تحت الشعاع قرارداده است . از اینرو الهام على اف در آینده هم به جهت وابستگى بیشتر به بیـرون و هم بواسطه شخصیت و مـاهـیـت اخـلاقـى منحرف خود، بیش از گذشته در دامـن دو طرح ایدئولوژیک آمریکایى (لائیسم) و ناسیـونالیسـتـى تـرکى (پانتـرکیـسـم ) خـواهد افتاد .البته در ایـن مـیـان تـنـهـا حرکت هاى قوى داخلى خواهند توانست بخشى از نگرانى هاى ایران را در این زمینه
کاهـش دهند .بـه ویـژه آنکه با پـیـدایـى مداخـلـه خـارجى در آذربایـجـان ، نـیـز مـداخـلات نـاعـادلانــه (کــهیــکــى از پیامدهاى آن ، موروثى شدن قدرت در باکو است )استـقـلال خـواهـى آذرى ها تحریک شده است ؛ به گونه اى که برخى از کارشناسان ، احتمال زمینه سازى براى یک انقلاب ریشه کـن کـنـنـده اسـتـبـداد داخلـى و وابستگـى خـارجى را در آینـده بعید نمى دانند .
2. «آذربایجـان» گـراى یک تـوطئـه ناسیونالیستى ترکى
درحالى که روز به روز تحریـکـات ناسیـونالیستى علیه جـمـهـورى اسلامى ایران افزایش مى یابـد، روزنامه هایى که با کمک دستگاههاى اطلاعاتى آمریکـا و ترکیه همچون قارچ در آذربایجان سبز شـده انــد، در طــرح بــرخـى مــســایــل ناسیـونالیسـتـى نسبت به آذربـایـجـان و ترک هاى ایرانى ، چندان درنگ نمى کنند و هر از گاه که این سیاست هم به عنوان یک رفتار ایذایى علیه جمهورى اسلامى ایـران دنبـال مـى شـود، متـاسـفـانـه گـاه عده اى نـاآ گاه و غافل از اهداف پـشـت پرده این توطئـه در داخل نیز با آن همـراه مى شوند .
گفتنى اسـت ، راه حل این موضوع علاوه تعامـل هـمـزمان ایـران با تـرکیـه و آذربایـجـان و گـوشـزد کـردن تهـدیـدات چنین اقدامات خطرناکى ، پایان دادن به برخى گرایشات انحرافى داخلى و ارسال پیام هاى منفى از سـوى مـردم جمهورى اسلامى براى عناصر تـوطئه در همسایـه شمالـى اسـت ؛ ضـمـن آنـکـه واقعـیـت وابستگى این عناصر و ایفاى نقش آنـهـا در قالب طرح هاى تـوطئه دشمنان حال حـاضــر جــمــهــورى اســلامــى ایــران مـى بـایـسـت افـشــا شــود .الـبـتـه ایــن حساسیت ها نیـز نباید به گـونه اى بـروز یابند کـه رقباى جمهـورى اسلامى از آن به عنوان برگ برنده اى در گرفتن امتیاز از کشورمان بهره ببرند .
3. رژیم حقوقى دریاى خزر
جمهـورى آذربایجان بـیـش از هـر کشور ساحلى دیگر در دریاى خزر براى جمهـورى اسلامى مشـکـل سـازى کرده است .در واقع آذرى ها در دریاى خزر براى رسیدن به دو هدف شتاب مى کنند : هدف اول ، تقسیم کامل دریا و تقـدیـم آزادانه سواحل خود به ناتو و آمریکاست براى استقرار پایگاه هاى نظامى و هدف دوم ، احداث خط لوله باکو ـ جیهـان و تـبـدیـل کـردن ایـن کـشـور بـه یـکــى از شاهـراههـاى انـرژى دنیاسـت .
ایـن دو هدف » نظامـى «و » اقـتـصـادى «دلایـل اصلى تلاقى منـافـع ایـران و آذربایجـان مى باشد که گاه نیز به دلیل شکل گـیـرى نگـرانى هاى مشابـه ، کـشـورهاى دیگـر ساحل خزر را نیز بـا جمهورى اسلامـى همسو کرده است . در هر حال این نکته آشکاراست که بـا وجود ترس جـدى از «الهام على اف » هرگونه واکنش کشورهاى دیگر در قبال فعالیت هاى آینده خود، طـرح وابستگى نظامى را اولویت خواهد بخشید .چـون او تجربه مانور نظامى گـذشـتـه ایـران و توق بهره بردارى نفتى از منطقه مشترک مــربـــوطـــه را دارد .از ســوى دیـــگـــر آمریکایى ها نـیـز تـلاش خـواهند کـرد تا بیشتـریـن بهـره بـردارى را از این ضعـ بنمایند .
4. وابستگى سیاسى
بـالاخـره حیات سـیـاسـى » حـیـدر على اف «پایان یافت و او به ایران نیامد . حیدر علـى اف در طـول پنج سال اخیـر حداقـل چهار بار بـرنامه سفر خـود را به تهران بر هم زد، چون پیش از هر سفر، در مورد انجام یا عدم انجام آن آشکارا با واشنگتـن مشورت مى کرد و چـون ایران تـحـت تـحـریـم سـیـاســى آمــریــکــا و وابستگانش قـرار داشت ، بالاخـره سفر برنامه ریزى شده حیدر على اف به ایـران صورت نگرفت . از سوى دیگر این امید هم نیـسـت که » الهام علـى اف «رویـه اى مـخـالـ رویه وابسته پدرش را در قبال ایران اتخاذ نماید .
به ویژه آنکه وى هنگامى که حیدر على اف بـراى معالجه به تـرکیه و سپـس آمریکا رفت ، در جلسات فوق سرى در بیمـارستان هاى نظامى آن کـشـورها، به عنوان حاکم مـوروثى تازه باکو بـرگزیده شـد و در حـضـور پـدرش رسـمـا تـداوم سیاست وابسته را پذیرفت . به همیـن جـهـت ایـن وابستـگـى ، بسیارى از روابط ایران را با آذربایجان بـا خـط قـرمـز مـواجـه خـواهد کـرد .چـون آذرى ها گامـى بدون موافقت آمریکا بـر نخواهند داشت و ایـن مـوضوع نیز تنهـا زمانى اثر خود را از دست مى دهد که یک حرکت بنـیـادى نفى وابستگى در بـاکـو شکل گیرد .
5. «ناتو » گرایى
اما ملـمـوس ترین تهـدیـدى کـه در آینده از ناحیه آذربایجان نسبت به ایـران مطرح خواهد شد، » ناتو «گرایى در ایـن کشور است .در واقع هر چند جمهورى آذربایجان به هـمـراه تمامى کـشـورهـاى حوزه آسیاى مرکزى و قفقاز عضویت در طـرح » مشـارکـت بـراى صلـح «نـاتـو را پذیرفته اند، اما الهام على اف سعى کـرد با قبول تعهداتى اضافى ، خود را به ناتو و آمریکا نـزدیک تر کند .ضمن آنکـه او براى رهایى از یکسـرى تهدیدات امنیتى بالفعـل و بـالـقـوه از ناحیـه ارمنسـتـان ، روسیه و حتى ایران سعى کـرد، پشتوانه خارجى کشور خود را تقویت نماید .
هر چند سـیـاسـت فـوق با شتـابـى بیشتر از طـرف الهام على اف نیز دنـبـال خـواهـد شـد امـا راهکـار مـقـابـلـه بـا آن همسویى ایران ، روسیه ، تـرکمنستان و دیگر کشورهاى حـوزه خزر با استراتژى نظامى کردن این دریاچه است .چون در این تعامل همه به جز آمریکا سود خواهند برد .آمریکایى ها با احداث پایگاههـاى نظامى در دریاى خزر هم به نوعى روسیه را در موضع ضعی ترى قرار مى دهند و هم اینـکـه بـه طـور جـدى تـر ایـران را به محاصره کامل نزدیک مى کنند . البتـه در شـرایط کـنـونى بـه واسطـه تبانى آمریکـا و روسیه برسر فازهاى اول و دوم ، اقدامات نظامى آمریکا (درعراق و افغانـسـتـان )،روند حضـور نـظـامـى ایالات متحده در ساحل آذربایجان کند شده است ، اما بدون شک ایران و دیگر کشورهاى منطقه باید راهکار بلندمدتـى را براى مقابله با این توطئه مشترک آمریکا و وابـسـتـگـان آن در خـانـواده عـلـى اف بیندیشند .