نگاهی به ویژگیهای جنبش دانشجویی
ظهور جنبش های دانشجویی از ویژگی های نظام آموزش عالی جدید است. دانشجویان به دلیل شرایط سنی و جوان بودن تمایل فراوانی به کارهای سیاسی دارند. دانشجویان در این سنین دارای شور و هیجان و تحرک و تکاپو هستند و از نظر داشتن احساسات و انرژی در نقطه اوج منحنی زندگی خود می باشند. در همین حال آرمان خواهی و ایده آل طلبی در سرشت جوان جریان دارد و او را به سوی تغییر اوضاع دلخواه می کشاند. (1) در کنار این عامل برخی دیگر از محققان فعالیت سیاسی را به جنس نسبت می دهند. به عنوان مثال در جوامع شرقی از جمله در ایران مشارکت زنان در زمینه های اجتماعی و سیاسی کمتر از مردان می باشد. (2)
سیر تحولات جنبش دانشجویی در ایران
همانطور که پیش تر اشاره شد جنبش دانشجویی در ایران پدیده ای است که در نیم قرن اخیر نقش موثری در تحولات اجتماعی ایران داشته است. این جنبش به دلیل خاستگاه دانشگاهی آن، از فرهنگ کلی حاکم بر نظام آموزش عالی تمدن جدید یعنی سکولاریزم و اومانیسم تاثیر پذیرفته است. اما از آنجایی که این جنبش در یک جغرافیایی خاص به نام ایران رشد نموده است از فرهنگ و اقتضائات آن اثرپذیری داشته است. برای فعالیت های جنبش دانشجویی در ایران دوره ها و مقاطع خاصی را می توان ذکر کرد که به جهت جلوگیری از اطاله کلام به شکل مختصر به این دوره ها و مهمترین ویژگی هر دوره اشاره می نماییم. (4)
دوره اول 1320-1313
در این دوره که با شکل گیری دانشگاه تهران آغاز می شود، به دلیل نو پا بودن دانشگاه و تعداد اندک دانشجویان و حاکمیت استبدادی رضاخان، فعالیت سیاسی خاصی بروز نکرده است. در این دوره در سال 1316 ما شاهد اعتراض دانشجویان دانشکده حقوق دانشگاه تهران به دلیل ریخت و پاش مالی به رئیس دانشگاه تهران به هنگام سفر ولیعهد به دانشگاه تهران هستیم که در نتیجه آن 20 نفر از دانشجویان دستگیر و یکی از آنها اعدام می شود. (5)
در این دوره پیرو انقلاب اکتبر 1917 شوروی ایدئولوژی مارکسیستی به عنوان گرایش مترقی تبلیغ می شود. دکتر تقی آرانی در همین دوره گروهی از مارکسیستها که بعدها به گروه 53 نفره مشهور شدند را سامان دهی کرد.
در این دوره ها شاهد فعالیت مذهبی در دانشگاه نیستیم.
دوره دوم 1332 -1320
در این دوره ایران توسط قوای متفقین به دلیل نقض سیاست بی طرفی و حمایت از آلمان اشغال گردید. رضاخان بر کنار و محمدرضا پهلوی روی کار آمد. به دلیل ایجاد شدن این فضا و بی تجربه بودن شاه، فضای سیاسی تا حدی باز شد، احزاب و گروه های سیاسی چون حزب توده، حزب اراده ملی سید ضیاءالدین طباطبایی، حزب عدالت، اتحاد ملی، جمعیت فدائیان اسلام، حزب پان ایرانیست ها و... شکل گرفت.
در این دوره فعالیت حزب توده توسعه چشمگیری پیدا کرد، البته در کنار فعالیت حزب توده افکار سکولار و لیبرال نیز به سرعت در حال انتشار بود. در واکنش به این فضای فکری بود که برخی افراد و گروه ها در صدد دفاع از فرهنگ اسلامی برآمدند. تشکیل کانون نشر حقایق اسلامی در مشهد توسط محمدتقی شریعتی، اتحادیه مسلمین و جمعیت مبارزه با بی دینی توسط نواب صفوی و حاج سراج انصاری، کانون اسلام آیت الله طالقانی در این راستا بود. (6)
در این مقطع از تاریخ ضمن شکل گیری جریانات ملی و مذهبی باید گفته شود غالب فعالیت ها در دانشگاه ها مارکسیستی بود. در این دوره ما شاهد انشعاب در حزب توده هستیم. خلیل ملکی و جلال آل احمد در سال 1326 منشعب می شوند. (7) و گروهی که بعدها به نیروهای سوم مشهور شدند تمایل به سازگاری با اسلام داشتند.
جریان ملی به رهبری مصدق، حزب ایران، ملت ایران خواهان انقلاب ملی بر ضد فئودالها بودند. فعالیت پراکنده این احزاب سرانجام شاخه دانشجویان ملی وابسته به جبهه ملی را تشکیل داد.
در سال 1322 در واکنش به فضای ضد دینی انجمن اسلامی دانشجویان تهران تاسیس شده که دکتر محب الله آزاده بنیانگذار این حزب در این رابطه می گوید: به فکرمان رسید که کشور ایران یک مملکت اسلامی است و اکثریت نزدیک به تمام خانواده ها مسلمان و معتقدند. چرا ما که اکثریت را تشکیل می دهیم مانند یک اقلیت ترسو رفتار کنیم. لذا انجمنی را با 5 نفر تشکیل دادیم که پس از 6 ماه تعدادمان به 70 نفر رسید، در حالی که کمونیست ها 1500 نفر بودند. (8)
فعالیت انجمن به همه دانشگاه های تهران سرایت کرد و کارمان حول تبلیغات مذهبی و عقیدتی بود. در این دوره جلسات سخنرانی با حضور آیت الله طالقانی، حسینعلی راشد، محمدتقی فلسفی، مهدی بازرگان و ... شکل گرفت. عقاید آنها در نشریه انجمن اسلامی دانشجویان و مجلات فروغ علم و گنج شایگان انتشار یافت.
در حوزه سیاسی به فعالیت آنها در اعتراض به شکل گیری دولت اسرائیل، وقایع جنگ اول اسرائیل و اعراب و مسائل دوران مصدق می توان اشاره کرد. البته این انجمن ارتباطی با علما و فقها نداشتند.(9)
در سال 1320 شاهد شکل گیری نهضت خداپرستان سوسیالیست به رهبری جلال آشتیانی و محمد نخشب هستیم که بعدها دچار استحاله و تغییر شدند و تفکرات التقاطی پیدا کردند.
نهضت خداپرستان سوسیالیست به لحاظ فکری و فلسفی، توحید را به عنوان جهان بینی پذیرفته بود و به لحاظ اقتصادی به سوسیالیسم گرایش داشت و به لحاظ سیاسی درصدد مبارزه با استبداد و خواهان دخالت مردم در سرنوشت خود بود. روش مبارزه آنها مخفی بود.
در کنار تشکل های دانشجویی که اشاره شد به گروه ناسیونالیست ها و مذهبی ها در دانشگاه حول آیت الله کاشانی و دکتر مصدق می توان اشاره کرد، این گروه اسلام را مبنای فعالیت خود قرار دادند و در جریان ملی کردن صنعت نفت نقش چشمگیری داشتند.
دوره سوم 1341-1332
نهضت ضد استعماری مردم ایران با کودتای 28 مرداد 1332 توسط آمریکا و انگلیس سرکوب گردید، البته خیانت لیبرال ها در شکست آن بسیار موثر بود. در این دوره نهضت مقاومت ملی متشکل از نیروهای ملی و مذهبی شکل می گیرد. موثرترین بخش این حرکت، کمیته دانشجویی آن می باشد. در مهرماه سال 1332 پس از گشایش دانشگاه ها، فعالیت دانشجویان شروع شد و در 16 مهرماه و 21 آبان ماه همان سال از سوی کمیته دانشجویی مقاومت ملی راهپیمایی گسترده ای در شهر تهران سامان دهی شد که منجر به درگیری و زد و خورد شد. (10)
جنبش دانشجویی در ایران تقریبا سر درگم شده است. فعالیت دانشجویی به جای حوزه سیاسی در حوزه فرهنگی متمرکز گردیده است. در این مقطع ما شاهد شکل گیری (دارالتبلیغ اسلامی توسط آیت الله بهشتی، آیت الله خامنه ای، هاشمی رفسنجانی و ...) هستیم.
در این دوره دانشجویانی که به فکر ایجاد یک تشکل ملی و مذهبی بر آمده بودند، در سال 1340 توسط نهضت آزادی به خواست آنها پاسخ داده می شود. فعالیت نهضت آزادی در این دوره متمرکز بر دانشگاه بود، آنها با توده های مردم ارتباط نداشتند. نهضت آزادی در این دوره در چارچوب قانون اساسی فعالیت می کرد. در شهریور ماه 1340 کنگره انجمن های اسلامی دانشگاه ها در تهران شکل گرفت و افرادی چون علامه طباطبایی و مرتضی مطهری با آنها همکاری داشتند، در این دوره فعالیت های انجمن به حدود 15 دانشگاه و دانشکده گسترش یافت. (11)
دوره چهارم 1357 -1341
در این دوره آمریکایی ها به انجام اصلاحات از سوی نخست وزیر علی امینی بسیار امیدوار بودند. شاه که از اقدامات امینی و حمایت آمریکائیان از او نگران بود، علی امینی را بر کنار و اسدالله علم را جایگزین وی نمود. اسدالله علم در اولین اقدام خود برنامه «لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی را تصویب کرد.» لایحه ای که هدف آن تضعیف اسلام بود. این لایحه در شرایطی مطرح و تصویب شد که شاه احساس می کرد که بعد از فوت آیت الله العظمی بروجردی کسی دیگر در مقابل او نیست.
امام خمینی در چنین شرایطی به مخالفت علنی با این لایحه پرداخت و سرانجام در آذر 1341 لغو گردید. در راستای تداوم اقدامات آمریکا در ایران در 6 بهمن انقلاب سفید به همه پرسی گذاشته شده بود که باز یگانه صدای مخالفت حضرت امام خمینی و روحانیت متعهد بودند.
برخوردهای قاطع حضرت امام خمینی باعث نیرومندی جریان مذهبی در این دوره شد که سرانجام زمینه را برای قیام 15 خرداد 1342 فراهم کرد. بعد از قیام 15 خرداد 42 هر چند سکولاریست ها همچنان در دانشگاه ها نفوذ داشتند اما روز به روز قدرت نیروهای مذهبی و تشکل های دانشجویی آن افزایش می یافت. (13)
بعد از حوادث خرداد 1342 رهبران و برخی از دانشجویان عضو نهضت آزادی دستگیر شدند و محاکمه آنها در 30 مهرماه 1342 آغاز شد. نهضت آزادی که در چارچوب قانون اساسی فعالیت می کرد، مهندس مهدی بازرگان در این رابطه می گوید: «ما آخرین سنگ دفاع از سلطنت مشروطه و قانون اساسی هستیم.»(14)
در مهرماه 1343 لایحه ننگین مصونیت قضایی اتباع آمریکا توسط علم و منصور مطرح شد. مخالفت حضرت امام مانع بزرگی فرا روی رژیم بود. جنبش دانشجویی در ایران از رویکردهای لیبرالی و ملی و بعضا مارکسیستی قطع امید کرد و سرانجام به فعالیت های مذهبی و همراهی با علما و متدینین روی آورد. (15) در این دوره جنبش دانشجویی آرمان های عدالت خواهانه و ظلم ستیزی را در دستور کار خود قرار داد و از اقدامات آمریکا در ایران بسیار نگران شد. به همین خاطر جنبش دانشجویی به تفکر براندازی رژیم شاه که خواست غالب علما و مراجع و مردم بود روی آورد.
شکل گیری سازمانی چریک های فدایی خلق با رویکرد مارکسیستی و چریکی به رهبری بیژن جزنی و عباس سورکی، مسعود احمدزاده و امیرحسین پویان در سال 1350 از دیگر وقایع این دوره است.
در این دوره گرایش مسلحانه به مبارزه با رژیم شاه اوج گرفت که در نتیجه آن در سال 1344 سه تن از دانشجویان پیشین دانشگاه تهران که فعالیت های جبهه ملی و نهضت آزادی آنها را قانع نکرده بود، سازمان مجاهدین خلق را بنیاد نهادند. تلفیق نظریات مارکسیستی در قالب باورهای مذهبی راهبرد مجاهدین خلق بود. پس از دستگیری رهبران اولیه در سال 1350 گرایش به مارکسیسم در اعضای سازمان گسترش یافت. آنها در سال 1354 در جزوه ای اعلام کردند:«فلسفه انقلاب راستین را در مارکسیسم باید جستجو کرد نه در اسلام.» (16)
پس از این حوادث سازمان مجاهدین به دو جناح و رقیب تقسیم گردید. در این دوره گروه های مذهبی فعالیت خود را در احیای فرهنگ اسلامی و جهت دهی به آن برای مبارزه با رژیم شاه متمرکز نمودند. اولین اثر این رویکرد را در کتاب جلال آل احمد تحت عنوان «غرب زدگی» می توان یافت. دکتر علی شریعتی نیز که بعد از تحصیل در فرانسه به ایران بازگشته بود، زندانی می شود اما وی سرانجام در دانشگاه مشهد به تدریس می پردازد، کتاب «بازگشت به خویشتن» در این راستا است.
شریعتی پس از محروم شدن از تدریس در دانشگاه ها فعالیت خود را در حسینیه ارشاد متمرکز می نماید. روحانیونی چون شهید آیت الله مطهری، آیت الله طالقانی، علامه طباطبایی، شهید بهشتی، علامه محمدتقی جعفری، آیت الله مکارم شیرازی، آیت الله شهید مفتح و غیره از طریق انتشار کتاب به پاسخگویی به شبهات فرهنگی پاسخ می دهند. فعالیت نیروهای مذهبی درجنبش دانشجویی در ایران آنچنان افزایش یافت که در سال 1353 به یک نیروی قدرتمند و مستقل تبدیل شده بود. برگزاری تظاهرات شکوهمند در سالروز شهدای 51 خرداد در سال 1353 بخشی از این فعالیتها است. در دهه 50 جنبش دانشجویی در ایران با علمای بنامی چون آیت الله مطهری، آیت الله مفتح، دکتر بهشتی و آیت الله العظمی خامنه ای ارتباط تنگاتنگی دارد در این مقطع از تاریخ دانشجویان تلاش کردند از طریق بسط اعتراضات دانشجویی در قالب های صنفی و سیاسی فضای استبدادی را بشکنند. فعالیت دانشجویی با روحانیت مبارز تحکیم گسترده ای را یافت.
دستگیری دکتر شریعتی و تعطیلی حسینیه ارشاد بخشی از فعالیت های رژیم شاه بود. پذیرش رهبری امام راحل و فراگیر شدن روح مبارزه در همه اقشار و ناکامی اندیشه های چپ و اندیشه های ملی گرایانه زمینه های اقبال عمومی را به امام فراهم ساخت و زمینه ساز پیروزی انقلاب اسلامی گردید.
جنبش دانشجویی پس از پیروزی انقلاب اسلامی
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی دانشجویان نقش ممتازی در عرصه های انقلاب اسلامی داشتند که در اینجا به مهمترین آنها اشاره می گردد.
1- شکل گیری نهادهای انقلابی چون سپاه پاسداران، جهادسازندگی، کمیته های انقلاب (17)2- اشغال سفارت آمریکا که دخالت های او در امور ایران همچنان ادامه داشت، امری که امام از آن تعبیر به انقلاب دوم نمودند3.- حضور حماسی در جنگ و تقدیم هزاران شهید، جانباز و آزاده4- فعالیت در حوزه های عمرانی و سازندگی کشور5- فعالیت در عرصه های علمی و فناوری، تولید علم و ایجاد جنبش نرم افزاری
و اما فردای جنبش دانشجویی در ایران
جنبش دانشجویی در ایران وارث انقلابی است که برای استقرار آن علما و مجاهدان رنج های فراوانی کشیده اند. در سایه انقلاب اسلامی ایران عزت و عظمت و استقلال را تجربه کرده است. این ممکن نبوده است مگر به واسطه خونهای مطهری که به پای این نهال ریخته شده است. جنبش دانشجویی باید با حفظ آرمان های بلند انقلاب اسلامی استکبارستیزی، ظلم ستیزی، عدالت خواهی و خدمت به ملت را سرلوحه کار خود قرار دهد. در شرایط کنونی به خصوص از سال 1375 یک جریان انحرافی که در تعارض با اسلام، انقلاب و آرمان های جنبش دانشجویی در ایران اسلامی است، درصدد نفوذ در فضای فرهنگی و فکری دانشگاه برآمده است. جریانی که کاملا غرب گرا است و در صدد ترویج لیبرالیزم و سکولاریزم است. البته او در این راه از ظاهر اسلامی هم مدد می گیرد. جنبش دانشجویی باید این جریان فکری انحرافی را بشناسد و زمینه های نفوذ آن را قطع نماید و با آن مبارزه نماید.
جریانی که در صدد بودند دانشجو را در تقابل با اسلام و انقلاب قرار دهند.
اما امروز جنبش دانشجویی در ایران بیدار است و راه خود را که همان راه امام و شهیدان است دنبال می نماید.
مجاهدت علمی او و ایستادگی در برابر زیاده خواهی های غرب آینده درخشانی فرا روی جنبش دانشجویی در ایران قرار داده است و ما به آن امیدواریم.
فهرست منابع در دفتر نشریه موجود است.