بسیج فرهنگی

مهدى خانى، مدیر پژوهش پژوهشکده بسیج
اولین بار اصطلاح «بسیج فرهنگی» را آیت الله جوادی آملی هنگام برگزاری کنگره « امام علی (ع) ،الگوی بسیجیان علوی» و در دیدار اعضای ستاد کنگره مطرح کردند. در سال 1374 آیت الله جوادی آملی در دیدار ریاست محترم ستاد مشترک سپاه و فرمانده نیروی مقاومت بسیج پس از حمد و ثنای الهی فرمودند: این کاری که بسیج انجام می دهد کار کوچکی است. بسیج فعالیت نظامی دارد و فعالیت نظامی، «بسیج اصغر» است. بسیج باید برای کارهای بزرگ برنامه ریزی کند؛ کار بزرگ بسیج »بسیج فرهنگی» است. ایشان شاهد قرآنی بسیج فرهنگی را آیه 122 سوره توبه دانستند که می فرماید: «وما کان المومنون لینفروا کافه فلولا نفر من کل فرقه منهم طائفه لیتفقهوا فی الدین و لینذروا قومهم اذا رجعوا الیهم لعلهم یحذرون»
نباید مومنان همگی بیرون رفته و رسول را تنها گذارند بلکه چرا از هر طایفه ای جمعی برای جنگ و گروهی نزد رسول برای آموختن علم مهیا نباشند؟تا آن علمی که آموخته اند را به قوم خود بیاموزند که قومشان هم شاید خداترس شده و از نافرمانی حذر کنند.
در تفسیر این آیه علامه طباطبایی در المیزان آورده است : مناسب تر است که ضمیر مستتر در «رجعوا » به آن طایفه ای برگردد که برای آموختن احکام دین بیرون می روند و ضمیر در «الیهم» به قوم و اهل شهر باشد ولی ممکن است عکس این ترتیب هم باشد یعنی ضمیر در رجعوا به اهل شهر برگردد که به جهاد رفته اند و ضمیر در الیهم به آموزندگان دین برگشت کند و معنا چنین باشد: و قوم خود را که به جهاد رفته اند وقتی که از جهاد به سوی ایشان برگشتند انذار کنند و خلاصه معنای آیه این است که : برای مومنین سایر شهرستان های غیر مدینه جایز نیست که همگی به سوی جهاد بروند چرا از هر شهری یک عده به سوی مدینه الرسول کوچ نمی دهند تا در آنجا احکام دین را یاد گرفته و عمل کنند و در مراجعت هم وطنان خود را با نشر معارف دین انذار نموده آثار مخالفت با اصول و فروع دین را گوشزد ایشان کنند تا شاید بترسند و به سوی تقوا بگرایند.
از این بیان نورانی معلوم می شود شرکت بسیجیان در فعالیت های نظامی و امنیتی، بسیج اصغر است . راه اندازی و تشکیل گردان های عاشورا و الزهرا(س) و گردان های امام حسین (ع)و سازمان دادن بسیجیان برای منازعات نامتقارن و نابرابر در برابر آمریکا و رژیم صهیونیستی بسیج کوچکی است : البته کوچک بودن به معنای کم ارزش بودن نیست : و به صحنه آوردن بسیجیان در عرصه فرهنگ و معارف اسلامی، بسیج بزرگتری است که بسیج اکبر نامیده می شود.آنچه که بسیج اکبر نامیده شد بسیج فرهنگی است . منظور از بسیج فرهنگی صرفا فعالیت های فرهنگی نیست که در نیروی مقاومت از گذشته انجام می شده و یا آنچه که امروز در معاونت فرهنگی اجتماعی بسیج انجام می دهد. هر چند این فعالیت ها را می توان بخش ناچیزی از بسیج فرهنگی دانست. نادیده گرفتن و چشم پوشی اثرات فعالیت های تبلیغی و کارهای فرهنگی نیروی مقاومت بسیج زیبا نیست زیرا نیروی مقاومت بسیج در تامین آزادی مردم بیش از تمامی دستگاه ها و نهاد های دولتی اعم از دستگاه های سیاسی و اجتماعی تاثیرگذار بوده است . گرچه ماموریت اصلی نیروی مقاومت بسیج »فرهنگی » اعلام شده و ماموریت های امنیتی و نظامی در اولویت بعدی قرار دارد، اما نگرش ها ، فعالیت ها و کارکردها هنوز اصلاح نشده است. اصلاح نگرش ها نیازمند تحول اساسی است که سال گذشته در سپاه و بسیج همزمان با سال نوآوری و شکوفایی اتفاق افتاده است. زمینه برای بسیج سازی فرهنگی فراهم شده است.
فعالیت های فرهنگی نیروی مقاومت بسیج تاکنون کارکردی گذرا و موقت داشته است . دلیل روشن آن است که به موازات این فعالیت ها، روز به روز فعالیت گروه های ضد فرهنگ اسلامی و ضد فرهنگ ایرانی روندی فزاینده داشته است : البته اگر فعالیت های فرهنگی محدود بسیج هم نبود فعالیت های ضد فرهنگی گروه های معارضی با زایش بیشتری روی فرهنگ جوانان اثر می گذاشت- آخرین آمار نشان می دهد بیش از300 گروه ضد فرهنگی از طریق اینترنت و ماهواره بر روی جوانان و نوجوانان کار می کنند. اگر فعالیت های فرهنگی بسیج نتواند چنین رفتار ضد فرهنگی را بی اثر نماید، کارکرد مثبتی نخواهد داشت.
آیا بسیج توانسته است فعالیت های ضد فرهنگی را بی اثر و یا کم اثر نماید؟ پاسخ به چنین پرسشی چندان ساده نیست. برخی از فعالیت ها به میزان زیادی اثربخش بوده است. برخی دیگر تاحدی اثرگذاری داشته و تعدادی نیز اثرنداشته است . مدیریت فرهنگی بسیج می تواند فعالیت ها را بهینه سازی نماید تا امکانات فرهنگی درست مصرف شود . برخی تولیدات فرهنگی بسیج متناسب با نیاز اقشار مختلف بسیج نیست. یک کالای فرهنگی برای تمام سنین تولید و عرضه می شود. بدیهی است مقداری از آن یا مصرف نمی شود و یا نادرست مصرف می شود. وقتی یک کالای فرهنگی درست مصرف نشود اثرات جانبی خواهد داشت همانند مصرف داروی نامناسب یا مصرف نامناسب دارو که عوارض و مضرات خاص خودش را دارد.
نیروی مقاومت بسیج با ایجاد جرقه یا جرقه های فرهنگی توانسته است اولا در جبهه فرهنگی همانند جبهه نظامی بدرخشد همان طور که بسیج در آغاز جنگ تحمیلی جرقه های نوین نظامی را در عملیات های کوچک و کم وسعت شعله ور کرد و به مرور زمان فرهنگ بسیجی را آفرید که آفرینش فرهنگ بسیجی در طول هشت سال جنگ مداوم و نفس گیر به وجود آمد نه در یک عملیات و در یک جبهه و در طول یک سال، جرقه فرهنگی که با ابزارها و روش های پیچیده تری سر و کار دارد نیاز به زمان بیشتری دارد تا به دفاع فرهنگی تبدیل شود .
به نظر می رسد اکنون که در سال نوآوری و شکوفایی قرار داریم زمان مناسبی است که جرقه فرهنگی را به دفاع فرهنگی تبدیل کنیم. در جرقه فرهنگی نیازی نیست که تمامی بسیجیان به عنصر فرهنگی تبدیل شوند و ضرورتی ندارد که تمامی پایگاه های مقاومت بسیج فعالیت های امنیتی، سیاسی و اجتماعی را کنار بگذارند و تبدیل به پایگاه تک محوری فرهنگی شوند ولی در دفاع فرهنگی این نکته بسیار اهمیت دارد که کلیه پایگاه های مقاومت باید محوری ترین فعالیت خود را به امور فرهنگی اختصاص دهند. پیش نیاز چنین اقدامی این است که دغدغه تمامی مسئولین پایگاه مقاومت باید مسئله فرهنگی باشد.
اگر پایگاه های مقاومت بتوانند دیگر چه نیازی است بسیج فرهنگی داشته باشیم. این اندیشه یک بار پس از جنگ تحمیلی مطرح شد و چنان قوی بود که بسیاری از فرماندهان زمان جنگ و حتی بسیج سازان اصلی را دچار تردید نمود و آن این که چه نیازی به بسیج پس از جنگ است ؟ بعضی فکر می کردند بسیج برای جنگ به وجود آمد و با تمام شدن جنگ بسیج نیز تعطیل می شود. اگر این اندیشه حاکم می شد چه اتقاقی می افتاد؟اندیشه دیگر که بسیج را همزاد انقلاب و یار وفادار انقلاب می دانست و احساس می کرد بسیج قبل از جنگ به وجود آمده است و پس از جنگ نیز برای یاری انقلاب باید بماند، اندیشه بسیج غیر نظامی را طرح کرد . چنین تفکری که از اندیشه ناب مقام معظم رهبری سرچشمه گرفته است بسیج مستضعفان را دوباره زنده کرد و اکنون بسیج بیش از زمان جنگ دارای کارکرد اجتماعی و فرهنگی است.
کارکرد بسیج در عرصه های سازندگی و اجتماعی ایران به قدری مثبت است که می تواند تئوری جدیدی از بسیج را عرضه نماید، زیرا تئوری های بسیج مربوط به کارکرد نظامی و دوران دفاع مقدس است و طی دو دهه اخیر هیچ تئوری جدیدی برای بسیج ارائه نشده است . در سال جاری که از سوی مقام معظم رهبری به نام سال نوآوری و شکوفایی نامگذاری شده است، بسیار شایسته و بایسته است که مسئولین نیروی مقاومت بسیج و نهادها موسسه های مطالعاتی و تحقیقاتی مرتبط . تجارب بسیج طی دو دهه اخیر در حوزه های فرهنگی و اجتماعی را تئوریزه کنند و آن را به عنوان یک الگوی موفق به جهان اسلام و جنبش های رهایی بخش و نیز کشورهای مستقل و طالب آزادیخواهی ارائه دهند تا زمینه های گسترش فرهنگ بسیجی در عرصه جهانی مهیا شود.