آغازى بر مردمى کردن سیاست

معمولا مقاطع انقـلاب را بر اساس تأسیس دولت هـا مورد بحث قرار مى دهند .حالا این هم بحثى است که چرا آغاز به کار مجلس ها محور در شروع دوره ها نیستند، مثلاً مى گـویـیـم دوره مهـنـدس مـوسـوى، دوره آقاى هاشـمـى رفسنجانـى ، دوره آقاى خاتمى و ...به همین جهت مـا هم مجبوریم بحث ارزیابى چشم انداز مجلس هفـتـم را بـا دولت مخلوط کنیم تا بتوانیم تصویرى از این وضعیت ارایه
بدهیم .ما بعد از انقلاب چهار مرحله را پشت سر گذاشتیم و الان در آستانه ورود به مرحله پنجم هستیم .
دوره اول ـ دوره پنج دولت
دوره اول از ابتداى پـیـروزى انقـلاب شـروع مى شـود یعنى از 22 بهمن تا آبان ماه سال 1360 ادامه پیدا مى کند .ما در این مقطع شاهد به وجود آمدن پنج دولت در یک مقطع زمانـى حـدوداً 33.5 ماه بـودیم ؛ دولـت 9 ماهه مهـنـدس بازرگـان، دوره 7 ماهه شـوراى انقـلاب، دولت یکـسـالـه مرحـوم شهید رجایـى، دولت 20 روزه یا یک ماهه شهـیـد باهنر، دولت تقریباً2 ماهه آیت‌الله مهدوى کنى، یعنى به طور متوسط هر 6ـ7 ماه یک دولت در این مقطع وجود داشته اسـت .در عـیـن حـال مـى تـوانـیـم ایـن دوره را بـه » دوران هویت یابى انقلاب اسلامى «تعبیـر نـمـایـیـم .چـون وقتى انقلاب اسلامى پیروز شد تصویر روشنى از آنچه که انقلاب مى خواهد ایجاد کند وجود نداشت .لذا مدتى طول کشیـد تا ما تـوانستیـم روابط داخلـى جامعـه خـودمان را به لحـاظ هنجارها و قـوانین تنظیم کنیم .در همین مقطـع در تـاریـخ
12 مرداد 1358 انتخابات مجلـس خبرگان قانون اساسـى برگزار شد .نمایندگان این مجلس على رغم وجود تنش هاى تندى که علیه تصویب قانون اساسى به وجود آمده بود پس از 4 ماه تلاش قانون اساسى را نوشتند و در روزهاى 11و12 آذرماه 1358 به تصویب مـلـت رساندند و در واقع بعـد از تصویب قـانـون اساسى ، تقریـبـاً چهـره حقـوقى جمهـورى اسلامى مشخص شد، بعد هم بـر هـمـیـن مبنا نـهـادهـاى جمهـورى اسلامى یکى پس از دیگـرى شکل و قالب پیـدا کردند .در همین مقطع اولین انتخابات ریاسـت جمهورى بر مـبـنـاى قـانـون اسـاسـى بـرگـزار شد .بـعـد، در تـاریـخ 58.12.24 اولین انتخابات مجلس شوراى اسلامى برگزار گردید .در همین سال انتخابـات شـوراهاى شهـر و روستا هم که ظاهراً فراگیر نبوده توسط جهاد سازندگى برگزار شده است .پس این مقطع ، مـقـطـع مـشـخـص شـدن هـویـت سیاسى جمهورى اسلامى و استقـرار نظام به لحاظ شکلى و ساختارى بود .
دوره دوم ـ دوره مهندس موسوى
مقطع بعد دوره مهندس میرحسین موسوى است که از هفتم آبانمـاه سـال 1360 شروع مى شود و تـا اواخر تیرمـاه سال 1368 استمـرار پیدا مى کند یعنى تقریـبـاً یک دوره 8 ساله که مقارن با حضور مجالس اول و دوم و سوم در کشور است .بـا تشکیـل ایـن دولت و به لحاظ مـفـهـومـى اولیـن اقدامات در جهت عینیت بخشیدن به ساختـارهاى حقوقى جمهورى اسلامى شکل مى گیـرد اما تقریبـاً از دومین سال شروع به کار دولت موسوى چالش ساختارى از درون شروع به رشد مى کند .این چالش ساختارى دو بعد پیدا مى کند؛ یـکـى در ب *عـدچـارچـوب هـاى قـوانـیـن و بـه تـعـبـیـرى هنجـارهاى نو، یـکـى هم در باب نـیـروهایى کـه در درون سیستم بایستى با هم کار کننـد .چـالـش اول در نهایـت در
پایان دوره مهندس موسوى به اصلاح قانون اساسى در خرداد سـال 68 منجـر مـى گـردد و فـرمان ایـن بـازنگـرى حقـوقـى اردیبهشت سال 68 توسط حضرت امام (ره)صادر مى شود .اما چالـش درونى نیـروهاى انقـلاب از حـدود سال 62 کـه تعدادى از اعضاى کابیـنـه مهندس مـوسوى کابینـه را ترک
مى کنند، علنى مى شود و به شکل بحرانى ترى استمرار پیدا مى کند .این چالش به عملیات جابجایى و به حاشیه رانده شدن بعضـى از نـیـروهاى انقلاب منجر شـده و گـاهـى بـه بالاترین سطح خودش هم کشیده مى شـود، چالش بر سر معـرفى نخست وزیر جدید به مجلـس بـعـد از انـتـخـابـات
ریاست جمهورى سال 64نمونه اى از این موضوع است .
چالش در شوراى اقتصاد دولت منجر به حذف جریان روحـانـى (مـرحـومآیت الله احـمـدى مـیـانـجـى و آیـت الله جعفـرى گیلانى )از شـوراى اقتصاد کشور شد و بـا حـذف وزرایى در این عـرصه استـمـرار پیدا کـرد .جدا شدن آقـاى سلیمى (وزیردفاع کابینه موسوى که اینک فرمانده کل ارتش است)، عسکراولادى (وزیربازرگانى )،ناطق نورى (وزیر کشور)، احمد تـوکلى (وزیرکـار)، مـرتضى نبـوى (وزیر
پست) و غفورى فرد (وزیرنیرو) نمـونه‌هایى از این چالش بود .ولى به هر حـال اولین تجربه را جمهورى اسلامـى در زمینه پیاده کـردن بـرنامه ها و قوانین در این مقطع بـه دسـت آورد و دستـاوردهایى هم در ایـن زمینه دارد .تجربه اى کـه سنگین به لحاظ هزینه و گران سنگ بود به لحاظ اهمیت .
دوره سوم ـ دوره آقاى هاشمى رفسنجانى
مقطع سـوم انقلاب مقطعى است کـه دولت مهندس مـوسوى با همـه ابـعـاد و زوایاى آن کـنـار مـى رود و دولـت جدیدى با نگاه هاى جدید و در شرایط جدید ایجاد مى شود .
این در حالى است که تحولات سنگین سیاسـى ، در این دوره به وقـوع پیوسته است .حضـرت امـام (ره)رحلت مى کننـد و مقام معظم رهبـرى با اشاره خود حضرت امام، رهبرى انقلاب را به دست مى گیرند .در این دوره کشور از یک جنگ بسیار سنگین جدا شده و دوره پس از جنگ (یعنى دوره آرامش )را دارد تجربه مى کند .در سطح حـقـوقى هم نظام جمهورى اسلامى به یک جراحى بزرگى تن داده، نظام به شدت شـورایى به سمت نظام ریاستى کشش پـیـدا کـرده است ،یعنـى در بـسـیـارى از نهادهـا افـراد جاى شـوراهـا را گرفتند، در قوه قضاییه، رئیس قوه قضاییه جاى شوراى عالى قضایى را گرفته، در صداوسیمـا رئیس سازمان صداوسیما که قبل از این مـدیـرعامل صـداوسیما بـود جاى شـورا را پر مى کنـد، در دولت رئیس جمهور که در مقطـع قـبـل فـاقـد اختیار کافى براى انجام مسـؤلیت هایش بود با حذف پست نخست وزیـرى داراى موقعیت بسیار مـمـتـازى در سیستـم مى شود، ولایت فقیه هم در قانون اساسى به » ولایت مطلقه فقیه «تبدیل مى شود .به هر حال ساختار حقوقى جمهورى اسلامى در این دوره سوم به شدت دگرگون شده و مهم ترین نیاز کشور که ساختن و سازندگى کشور است در این دوره در واقع رخ مى نمایانـد و خـودش را به رخ مى کشد و هـمـه مى‌دانند که اولویت کشور در این مقطع چیست ؟ به هر حال این مقطع هم همـراه است با یک خانه تکانى سیـاسـى، در عرصه گروه ها اتفاقاتى افتاده ، بعضى از گروه هاى پرچم دار دوره قبل در دوره جدید به دلیل ناسازگارى هایى که داشتند به انزوا مـى روند و نیروهایى که در مقطع گذشته به مـیـزان زیادى حذف و کنار گذاشته شدند اهمیت پیدا مى کنـنـد و جایگاه برجسته ترى در سیستم پیدا مى کنند .قوه قضاییه که یک مجموعه مهم در سیستم است با تغییر مدیریت از لحاظ تقسیم بندى‌هاى سیاسى از یک تفکر به تفکر دیگر انتقـال پیدا مى کند و مجلس شوراى اسلامى با انتخابات چهارم ، یک خانه تکانى مى کند و در تضاد با مـجـلـس سـوم شکل مى گیرد و یک نـوع یکپارچگى سیاسى بـه وجود مى آید .8 سال بـر این منـوال سپرى مى شـود، اقتصاد سایه سنـگـیـن خودش را بر همه تحولات جامعه مى اندازد و ابعاد فرهنگى، سیـاسـى و اجتماعى تحت الشـعـاع بـعـد اقـتـصـادى قـرار مى‌گیرند. اقتصاد در ایـن دوره یک اقتصاد غیراجتماعـى، غیرمردم سالار و غیرمردم محور بود و فقط روى رشد عمومى تأکیـد کـرد و بر مبنـاى تـوسعه اسـتـوار است .این اقتـصـاد شکاف هـایـى را بیـن دولت و مردم بـه وجود مـى آورد .این فاصله اجتماعى سبب مى شود که بر خلاف دوره گذشته که تحولات در روى سطح ایجاد مى شد، در مقطع جـدیـد، تحولات بنیادینى در زیر پوست جامعه جریان پیدا مى کند، یعنى تحـولات جنبه غیرآشکار و غیـرارادى پیدا مى کننـد و این مسأله سبب مى شود که تغییرات بسیار اساسى که گاهى جنبه حقوقى هـم پیدا مى کند نه در چارچوب اراده متـولیان نظام بلکه از طریق یک حـرکت بى مهار اجتماعى بـه وجود مى آید .انتخابات خرداد 76 بر این مبنا شکل مى گیرد .در واقع روشن ترین تفسیرى که مى‌توانیم از انتخابات دوم خرداد ارایه دهیم این است که در زیر پوست جامعه نارضایتى نسبت به سیستم و کارکرد مدیران در سیستم و مخصوصاً آنچه که مرتبط بـا دولت است شکل مى گیـرد .این تغییـرات اگرچه سعى مى کنند خـودشان را به رخ بکشاننـد ولى به عمد یا به سهو به حساب نمى آیند .یعنى در حالى که ما شاهد بروز اتفاقات بسیار بزرگ در بعضى از شهرهاى مهم کشور بودیم و هزینـه زیادى هم نظام بابت ایـن وسایل مى پـرداخت اما پیام این مسأله تـوسط مسؤلیـن دولتى اصلاً دریافت نشـد . در این مقطع ما در مشهد (درارتباط با سختگیرى شهردارى با مردم )،در شیـراز (نارضایتىجانبـازان )،در اسلام شهر (به دلـیـل سختگـیـرى شهـردارى )،در قزویـن (درمـقـوله جداسازى استان زنجان )شاهد رشد گرایش هایى بودیم که نشان دهنده نوعى نافرمانى اجتماعى از سیستم بود .در این پیام هاى سیستم حکومتى ولو توسط مقدس ترین افراد نظیر مرحوم ابوترابى از سوى مردم پذیرفته نمى شد .آنچه که در زیر پوست اجتماع جریان داشت در نهایت در انتـخـابـات خرداد 76خود را بروز داد .رخدادهایى از جنس رخدادهاى اواخر دوره آقاى هاشمى یعنى سال هاى 74ـ75 در سطح کشور مخصوصاً در تهران به وجود آمد، اتفاقاتى که دیگـر کاملاً ابعاد سیاسى پیدا کرده بود .
دوره چهارم ـ دوره آقاى خاتمى
اتفاقـات 17و18 تیر سـال 78 و تجمع هـاى کـامـلا سیاسى که در همین سال ها در پارک هاى تهران مخصوصاً پارک لاله و در دانشگاه ها به وجود مى آمد، نظام سیاسى را به چالش مى طلبید و بر همین مبنا فعالیت هاى گریز از مرکز در این مقطع شدت گرفت .چهره هاى سیاسى که در گذشته مخالفت هایشان جنبه مخالـ بـا بـخـشـى از سـیـسـتـم یـا سیاستى از سیاست هاى جمهورى اسلامى بود اندک اندک بر مبناى مخالفت با کل سیسـتـم وارد فضا شدند .کـارکرد عبدالله نورى و مهاجرانى به عنوان شاخص ترین چهره هایى که بـا وجـود داشتن مـسـؤلیت در این میـدان قـدم مـى زدنـد نمونه هایى از این مسأله است .
سرگرم شدن دولت آقاى خاتمى و سپس مجلس ششم به منازعات سیاسى سبب شد نارضایتى مردم در دوره آقاى خاتمى به شکل دیگـرى استمرار پیدا کند .بخشى از مـردم که از دولت قبـل نـاراضى بـودند و به همین دلـیـل بـه آقـاى خاتمـى رأى داده بودند در دوره آقاى خاتمـى وضع بدتـرى پیدا کردند .(بهعنوان مثال قیمت گوشت که در آغاز به کار دولت خاتمـى 800 تومان در یک کیلو بود در اواسـط دوره دوم خاتمى به حدود 4000 تومان رسیده بـود )این موضوع وضعیت را بغـرنج تر مى کرد و واکنش هاى مختلفى هـم در پى داشت .
در دوره آقاى هاشمـى مـردم اعتـراض خودشـان را در قالب تـلاش بـراى پیدا کـردن چهـره اى که ایـن وضعیـت را دگرگون کند، دنبال کردند و به آقاى خاتمى رسیدند اما در دوره آقاى خاتمى واکنش هاى مردمى به شکل انفعال مطلق بروز و ظهور پیدا کرد مخصوصاً در شهرهاى بزرگ ، غیبت مردم در پاى صـنـدوق هاى رأى شوراها بیان کننـده چـنـیـن وضعیتـى بود .غیبت آنـهـا در ارتباط با انتخابات مجـلـس شوراى اسلامى که البته به نسـبـت تـرمیم شد هنـوز هـم در درجه بالایى از اهمیت قـرار داشت .به تعبیر دیگر بـخـش وسیعى از مردم در یک سـرخوردگى نسبتاً مطلق از حضـور در پاى صندوق هاى رأى اجتناب کردند .از سوى دیگر در دوره جدید پس از انتخابات دوم شوراها و انتخابات مجلس هفتم یک جریان مخـالـ سیاسى که از سوى دولت هـاى مهندس موسوى و آقاى هاشمـى رفسنجانى طرد شده و در دوره آقاى خاتمى به صحنه آمده و میدانى پیدا کرده بودند، در آخـر دوره آقاى خاتـمـى در وضعیـتـى قـرار گـرفتنـد کـه جمهـورى اسلامى امـروز از ناحیه این مجمـوعه احسـاس تهدید نمى کند .یعنى بعضـى از گـروههاى سیاسى کـه در دوره مهندس مـوسوى و در دوره آقاى هاشمى بـه صـورت جریانات مخالـ و بـعـضـاً دشمن علیه نظـام جـمـهـورى اسلامى عمل مـى کـردند و مى تـوانستنـد یک تهدید تلـقـى شوند -چرا که عمدتـاً مورد حمایت جریان خارج از کشور قرار داشتنـد -در دوره آقاى خاتمى با استفـاده از سیاسـت تساهل دولت با استفاده از امکانات نظام به صحنه آمدند . بعضى از این مخالفت‌ها جنبه‌هاى مطبوعاتى ـ فرهنگى، بعضى جنبه هنـرى، بعضى جنبـه آمـوزشى (مثلاًبه عنـوان استاد دانشگاه )و بعضى جنبـه سـیـاسـى داشـتـنـد، یعـنـى صاحب حزب و دارودسته بودند .این تهدید در دوره آقاى خاتمى تخلیه شد .یعنى جمهـورى اسلامى امروز اینها را براى خودش یک مشکل ارزیابى نمى کند .
دوره پنجم بر محور مجلس
مجلس ششم و ریاست جمهـورى هفتم و هشتـم در این فضا سپرى شد .ما اینک در آستانه ورود به دوره جدیدى از جمهـورى اسلامى هستیم .مجلس هفتـم آغـازگر دوره جدید است و شاید بتوانیم از این زاویه مجلس هفتم را یک مجلس متفاوت با مجالس دیگر تلقى کنیم .اگر در گذشته دولت ها محور تحولات و تقسیم بندى بـودند، شاید براى اولین بار این مجلس شوراى اسلامى است که منشاء و مبداء تغییـر در جـمـهـورى اسلامى است و نقـطـه آغـازیـن دوره جمهورى اسلامى محسوب مى شود. در این دوره باید چند نکته را مدنظر قرار دهیم ؛
مسألـه اول این است که جمـهـورى اسلامـى در دوره جدید باید وضعیت جدیدى را آغاز کند .شاید این کلمه، کلمه تندى باشد که بگوییم جمهورى اسلامى دارد در بعد اجتماعى شروع مى شـود .ولى مى‌توانیم این را بگوییم کـه سیاست هـاى اقـتـصـادى در دوره مهنـدس مـوسوى بنـا بـر ضرورت هاى جنـگ، یـک وضعیت اضـطـرارى، اجبـارى ایـجـاد کـرده، در دوره آقاى هـاشـمـى رفـسـنـجـانـى مـدل اقتصادى، مدل غیر مرتبط با زندگى مردم بوده و با اهداف جمهـورى اسلامى خیلى هماهنگ نـبـوده است. در دوره آقاى خاتمى هم اساساً یک دولت سیاست زده و یک مجلس سیاست زده مجال توجه به نیازهاى اجتماعى نداده است . اگر بگوییـم در دوره جدید، باید جامعه و نیـازهاى جامعـه محور باشـد حرف گزافى نگفتیم .البته ایـن حـرف را نه بر مبناى تحلیل رفتار گروه هاى سیاسى و گروه هاى انتخاباتى بلکه بر مبناى نیازها و وضعیت ها و چرایى این گرایش مردمى در انتخابات اخیر مجلس مى‌زنیم .یعنى مى خواهیم بگوییم معناى انتخاب جدید مردم این است ولى معنایش این نیست که بگوییم رفتار نمایندگان مجلس هفتم الـزاماً این است ، این چیزى است که باید بعداً درباره آن قضاوت کنیم .
آنچه که مردم مى خواهند، مردمى کردن سیاست هاى جمهـورى اسلامى است .البته منظور مـا از ایـن بـحـث، پیگیـرى سیاستى پوپـولیستى به منظـور رسیدن به مساوات اجتماعى نیست، بلکه منظور ما در مفهوم عدالت اجتماعى و به تعبیر دیگر شایسته گزینى است .ما مى گوییم باید دوره شایستگان شروع شود، دوره اى که برخوردارى و بهره مندى بر مبناى شایستگى شهروندان باشد نه بر مبناى جایگاههاى سیاسى ـ اجتماعى ـ اقتصادى آنان .اگر نظـام جـمـهـورى اسلامى مى خواهد امیدى تولید کند باید در این عرصه امید تولید کند، اگر امید تـولید شود، مردم مطمئن مى شوند که از این بـه بعد خـواسته هاى آنها محور فعالیـت هـاى هـمـه دستگاههاى جمهورى اسلامى است .
نکته دیگر این است که گروههاى سیاسى در این مــیــدان جـــدیــد حــتــمـــاً مــجــبــورنـــد در بــاور، اندیـشه،سیاسـت هاو، مراودات و در وزنى کـه برای خودشان قایل هستند تعریفى که از رابطه با جـمهورى اسلامى و اجزاء جمهورى اسـلامى مى کنند، تعری تازه‌اى ارایه دهنـد .و ما مشاهده مى‌کنیـم تغییرى در برداشت هاى گروههاى سیاسى ایجاد شده که مى تواند طلیعه یک رفتار دگرگـونى در گروههاى سیاسى باشد البته نه الـزاماً تغییرى مبتنى بـر خواست مردم .در هر حال به تعبیرى مى شود گفت که ان شأالله دوره جدیدى در جمهورى اسلامى مبتنى بر خواست مردم آغاز شده اسـت .در ایـن فـضـا ان شـأالله اهـداف عالـیـه نـظـام جمهورى اسلامى پیش مى رود .
بـرداشت مـن ایـن اسـت کـه بـراى مردم و رهـبـر دوره جدیدى آغاز شده است .