علی تتماج
اروپا در حالی به روسیه به عنوان اصلی ترین تهدید خود در عرصه منطقه ای می نگرد و حتی به این عنوان به اتحاد همه جانبه با آمریکا روی آورده که نیاز این قاره به منابع انرژی روسیه به چالشی بزرگ برای این قاره مبدل شده است هرچند که اروپایی ها با گرایش به خاورمیانه، آسیای مرکزی و قفقاز و اجرای طرح باکو - تفلیس - جیحان و حتی گرایش به آفریقا و آمریکای لاتین تلاش دارند تا از وابستگی خود به گاز روسیه بکاهند اما همچنان بیش از 50 درصد انرژی اروپا به ویژه در بخش گاز از طریق روسیه تامین می شود. این وابستگی سبب شده تا هر ساله روس ها از شرایط زمستان استفاده کرده و قیمت گاز انتقالی به اروپا را افزایش دهند. در همین چارچوب روسیه اواسط دی ماه از قطع گاز به اوکراین و در نهایت به اروپا خبر داد. البته آنها این بار چندان بر مسئله بهای گاز تاکید نکردند و بیشتر مسئله سرقت گاز از طریق اوکراین را دلیل این اقدام عنوان کردند. با تمام این تفاسیر هر چند که اقدام روسیه در زمینه انتقال انرژی به اروپا اقدامی است که هر ساله اجرا می شود اما تحرک کنونی آنها دارای ابعاد سیاسی استراتژیک بیشتری است که بر گرفته از اهداف منطقه ای و بین المللی آنها است.
1) اولین محور مناقشه گازی روسیه را می توان در تحولات روابط این کشور با اوکراین جست وجو کرد. هر چند که روس ها علت چالش با اوکراین را سرقت گاز عنوان کرده اند اما در اصل چالش های سیاسی ایجاد شده میان دو کشور را می توان دلیل اصلی این تقابل ها دانست. همکاری اوکراین با گرجستان در اوستیای جنوبی، توسعه روابط اوکراین با ناتو و آمریکا که تهدیدی برای منافع روسیه در منطقه قلمداد می شود، تحرکات خصمانه اوکراین در قبال ناوهای روسیه در دریای سیاه و تاکید بر لغو قرارداد میان دو کشور در این زمینه و... را می توان از دلایل تنش میان دو کشور دانست. مسکو که تحرکات اوکراین علیه منافع خود را خط قرمز در منطقه می داند بر عدم همگرایی این کشور با خواسته های غرب تاکید دارد. بر این اساس می توان گفت که روسیه به دلیل مناقشات سیاسی با اوکراین به قطع گاز در این کشور پرداخته است تا هشداری باشد به این کشور و سایر کشورهای منطقه که در برابر منافع روسیه قرار نگیرند.
2) محور دیگر تحرکات روسیه را تنش های میان این کشور با اروپا تشکیل می دهد. بخشی از این تنش ها شامل تلاش اقتصادی روسیه برای تامین منافع مالی از طریق اروپا است، چنانکه پوتین بارها به غرب اعلام کرده که دوران انتقال انرژی به غرب با قیمت ارزان به پایان رسیده و اروپا باید بهای بیشتری در این زمینه بپردازد. با توجه به بحران های اقتصادی روسیه، افزایش بهای گاز می تواند تا حدودی تامین کننده منافع مالی روسیه باشد.
بعد دیگر تحرکات روسیه در قبال اروپا تحرکات سیاسی است. انتقاد روسیه از مواضع اروپا و ناتو در قبال کوزوو، تحرکات سیاسی و اقتصادی غرب در اقمار و مرزهای روسیه، رویکرد همه جانبه اروپا به آمریکا، مواضع خصمانه غرب در قبال مسکو در عرصه بین الملل و... موجب نارضایتی روسیه از اروپا شده است. مسکو با بهره گیری از مسئله گاز به نوعی تلاش دارد تا به غرب در زمینه پیامدهای ادامه سیاست های گذشته هشدار داده و مانع از تحرکات آینده آنها علیه روسیه شود، هر چند که کشورهای اروپایی به ویژه آلمان در ماه های اخیر و به خصوص پس از جنگ گرجستان برای کاهش تنش با مسکو تلاش کرده اند اما نتوانسته اند به این مهم دست یابند.
در مجموع می توان گفت که روسیه از مسئله گاز برای اعلام خشم خود از عملکردهای گذشته اوکراین و اروپا بهره برداری می کند تا ضمن تحقق اهداف اقتصادی مانع از ادامه تحرکات خصمانه این کشورها علیه منافع مسکو در عرصه منطقه ای و جهانی شود. هر چند که در نهایت طرفین به توافقاتی دست می یابند اما مسکو بار دیگر به غرب نشان می دهد که اروپا همچنان نیازمند منابع انرژی روسیه است و باید به ناچار سیاست های خصمانه خود علیه این کشور را تغییر دهد در غیر این صورت با تحرکات گسترده روسیه مواجه خواهد شد.