مهدی سعیدی
یکی از مهمترین دغدغه هایی که بشریت همواره بدنبال آن بوده و رسیدن به آن را آرزو می کرده وجود عدالت و کنار رفتن تبعیض و نابرابری در جامعه است. می توان گفت تلاش برای رسیدن به عدالت و مبارزه با ناعدالتی و ظلم و تبعیض همزاد اجتماع آدمی است و از زمانی که با کثرت افراد، زندگی اجتماعی و اجتماع بشری شکل گرفت، اختلاف نظر و اختلاف منافع نیز نمایان گردید و در ادامه آن ظلم و بی عدالتی و نابرابری فراگیر شد. در باب عدالت به عنوان هدف تشکیل حکومت اسلامی نکات زیر قابل توجه است:
1- در مروری بر آیات و روایات الهی یکی از اهداف متعالی بعثت انبیاء الهی آوردن قانون و رفع اختلاف و نابرابری بین مردم بیان شده است. خداوند در قرآن کریم (بقره/213) می فرماید: « مردم همه یک امت بودند، خداوند بخاطر اختلافی که در میان آنان پدید آمد انبیایی به بشارت و انذار برگزید و به آنان کتاب را به حق نازل فرمود تا طبق آن بین مردم و در آنچه اختلاف کرده اند حکم کنند.» در این بین برخی به قوانین راهگشای الهی ایمان آوردند و برخی مبتنی بر منافع شخصی و در پیروی از اهوای نفسانی خویش به مخالفت برخاستند و بدینسان جبهه عدالت طلبی از جبهه قاسطین و رانت خواران جدا گردید.
2- در جایی دیگر خداوند متعال قیام مردم برای تحقق قسط و عدالت را فلسفه ارسال رسل معرفی کرده می فرمایند: «لقد ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط (حدید/25) به راستی ما پیامبران خود را با دلایل آشکار روانه کردیم و با آنها کتاب و ترازو را فرود آوردیم تا مردم به قسط برخیزند.» نکته مهم این است که تحقق عدالت بر عهده عموم ملت واگذار شده است نه بر عهده انبیاء الهی.
3- با این مقدمات قرآنی بی شک می توان از عدالت به عنوان یکی از مهمترین اهداف تشکیل حکومت اسلامی یاد کرد، چرا که مسئله تحقق عدالت یک مفهوم انتزاعی و ذهنی نیست، بلکه معطوف به عمل تعریف می شود و برای آن بی شک وجود قدرت فائقه الزامی است و بدون بدست گیری قدرت سیاسی امکان تحقق آن وجود ندارد.« و انزلنا الحدید فیه باس شدید»
4- با مروری بر آموزه های دینی بالاخص سخنان حکیمانه امام متقین و تندیس عدالت علی(ع) به صراحت اشاره گردیده که حکومت اسلامی بدون تلاش برای تحقق عدالت در جامعه ارزش و بهائی نخواهد داشت. ایشان در عباراتی مشهور چنین می فرمایند: «و ما اخذ الله علی العلماء الا یقاروا علی کظه ظالم، و لا سغب مظلوم، لالقیت حبلها علی غاربها، و لسقیت آخرها بکاس اولها» اگر خداوند از عالمان پیمانی سخت نگرفته بود که در برابر شکمبارگی ستمگر و گرسنگی ستمدیده، آرام و قرار نگیرند، بی تأمل رشته حکومت را از دست می گذاشتم و پایانش را چون آغازش می انگاشتم و چون گذشته، خود را به کناری می کشیدم. (نهج البلاغه، خطبه 3)
5- عدالت تنها در اهداف حکومت محدود نمی شود. عدالت روح و جوهره حکومت اسلامی است و در تمام عرصه های حکومت جلوه گر است و از ویژگیهای حاکم و مسئولین نظام اسلامی گرفته تا تصمیمات و جهت گیریهای حکومت اسلامی نشانه هایی از گفتمان عدالت را می توان دید.
6- نکته دیگرمعنای موسع عدالت در نظریه سیاسی اسلام است. آنچه از عدالت به عنوان اهداف حکومت اسلامی تعبیر گردیده محدود در مفهوم اقتصادی و معیشتی آن نیست. عدالت؛ حوزه های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و حتی فکری : فرهنگی را نیز در برمی گیرد. حتی می توان برخی از جلوه های منشور آزادی چون آزادی بیان، حقوق اجتماعی : سیاسی، حقوق شهروندی، آزادی فعالیتهای اقتصادی و ... را نیز از دل گفتمان عدالت اسلامی استخراج نمود.
7- در بین اهداف چهارگانه حکومت اسلامی (امنیت، رفاه، معنویت و عدالت) عدالت، محور و ستون خیمه حکومت و زمینه ساز تحقق دیگر اهداف است که بدون آن دیگر اهداف حکومت اسلامی نیز دوام و قوام نمی یابد.
8- واژه استضعاف از جمله مفاهیم قرآنی است که در برابر استکبار قرار می گیرد. مهمترین جلوه استکبار بی عدالتی است و مستضعف کسی است که بدست مستکبر از حقوق خود محروم مانده است. در نگاه اسلام یکی از وظایف مهم حکومت اسلامی احقاق حقوق مستضعفین از دست مستکبرین است. حاکمیت یافتن مستضعفین و تحقق عدالت فراگیر و جهانی آرمان بلند اسلامی است که در آموزه های دینی ما وعده داده شده است. از همین روی مهمترین شعار موعود(عج) تحقق عدالت و تشکیل حکومت جهانی مستضعفین است.