جلال شرفى
دور اول مذاکرات ایران و آمریکا با اعلام آمادگی تهران در خصوص حل و فصل بحران امنیتی عراق و کمک به مردم تحت اشغال این کشور بین «حسین کاظمی قمی» و «رایان کروکر» سفرای دوکشور درهفتم خرداد سال جاری در بغداد برگزار شد. بر اساس آنچه که در مصاحبه مطبوعاتی طرفین مذاکره اعلام شد می توان نتیجه گرفت، فضای دور اول مذاکرات در حقیقت صحنه تفهیم اتهامات طرفین در مسئله عراق بوده است. با وجود این، هردو طرف، نتایج این نشست را براساس اینکه بصورت مستقیم مسائل را به طرف مقابل گوشزد کرده اند، مثبت ارزیابی نمودند.
بدنبال پیگیری مجدد رهبران عراقی و اعلام آمادگی دو کشور برای ادامه مذاکرات در خصوص مسئله عراق، هفته گذشته دور دوم مذاکرات بین نمایندگان دو کشور انجام گرفت . واضح است دو کشور برای رسیدن به راه حل مناسبی در ارتباط با حل و فصل بحران سیاسی و امنیتی عراق دارای منافع خارجی هستند. تصور می شود تضاد منافع و اهداف استراتژیک دو کشور در موضوع عراق و دیگر مسائل سیاسی و امنیتی منطقه، احتمال دستیابی به هرگونه توافق و همکاری بین دو کشور را تضعیف می کند. با توجه به مسائلی که اشاره خواهد شد به نظر می رسد تلاش آمریکا برای مذاکرات دوره ای جامع با ایران ابهام آمیز است .
1- آمریکا پیش شرط مذاکره در خصوص پرونده هسته ایی ایران را تعلیق غنی سازی اورانیوم تعیین کرده است. درحقیقت این پیش شرط نادیده گرفتن حقی است که بر اساس قوانین بین المللی مجوز غنی سازی اورانیوم تا 5 درصد و بیشتر از آن را به ایران داده است. بطور طبیعی پذیرش این مسئله برای ایران شکننده و قابل پذیرش نمی باشد. با وجود اینکه ایران اعلام کرده است، بدنبال دستیابی به سلاح هسته ایی نیست و بازرسی های آژانس بین اللملی انرژی اتمی نیز موید این ادعا بوده است، لکن آمریکایی ها تاکید دارند ایران باید چارچوبی برای رفع ذهنیت های این کشور در خصوص برنامه هسته ایی فراهم نماید. بدیهی است این امر یکی از موانع مذاکرات دو کشور در خصوص پرونده هسته ای ایران به شمار می رود .
با توجه به مواضع اعلانی آمریکایی ها، تصور می شود این کشور مسئله هسته ای ایران را از موضوع عراق تفکیک و در قبال همکاری ایران در بحران عراق حاضر به دادن امتیاز نیست.
2- آمریکایی ها قطعاً در مذاکرات دو کشور حساسیت اعراب را مد نظر خواهند داشت که در مذاکره با ایران نباید این برداشت برای کشورهای عربی ایجاد شود که آمریکا در خصوص حل و فصل مسائل عراق بدون در نظر گرفتن نقش آنها وارد یک چار چوب دوجانبه با ایران شده است، چون در این شرایط آنها به فکر سازوکارهای جداگانه ای خواهند افتاد و این امر می تواند هم در روابط کشورهای عربی با آمریکا و هم در پیچیده تر شدن بحران سیاسی و امنیتی عراق با توجه به نقش و تاثیر گذاری آنها در تحولات این کشور منجر شود.
در این راستا «طارق هاشمی»، دبیر کل حزب اسلامی اقلیت اهل سنت عراق و معاون رئیس جمهور این کشور در واکنش به مذاکرات دور اول اظهار داشت : هر گونه تصمیم گیری و مذاکره در خصوص سرنوشت مردم عراق باید شفاف و به اطلاع مردم رسانده شود. ایاد علاوی، نخست وزیر سابق دولت موقت و رهبر جریان العراقیه که مخالف دولت شیعی نوری مالکی و آلترناتیو آن به شمار می رود نیز اظهار داشت : مذاکرات بین دو کشور ایران و آمریکا در خصوص مسئله عراق باید با حضور نمایندگان اتحادیه عرب و نمایندگان مردم عراق صورت گیرد.
با توجه به اینکه نه آمریکا از منافع خود و حمایت قشری از طایفه اهل سنت و کشورهای مداخله گر عربی در امور عراق دست بر خواهد داشت و نه ایران از منافع ملی خود و حمایت از مردم سالاری و حکومت قانونی عراق عدول خواهدکرد، بدین ترتیب این شرایط می تواند در عدم پیشرفت مذاکرات دو کشور برای حل مشکل امنیتی عراق تاثیر گذار باشد.
3- آمریکایی ها هنوز این حقیقت را به رسمیت نشناخته اند که ایران در یک منطقه پر مخاطره و ومملو از بازیگران هسته ای قرار دارد. با توجه به این رویکرد، آن ها مخالف تلاش های ایران برای دستیابی به یک ساز وکار مطمئن برای تامین امنیت ومنافع ملی خود در منطقه هستند. از سویی دیگر رفتار آمریکایی ها حاکی از آن است که واشنگتن بدنبال تعریف یک سیستم امنیتی جدید برای منطقه است که منافع آنها را در منطقه خاورمیانه تامین نماید. در حقیقت این امر همان چیزی است که در تقابل با منافع و اهداف استراتژیک ایران در راستای برقراری ثبات و امنیت منطقه بدون حضور بیگانگان است.
4- جمعیت 65 درصدی شیعیان عراق بطور طبیعی عمق نفوذ و قدرت تاثیر گذاری ج.ا.ایران در صحنه عراق به شمار می روند، اما واقعیت امر این است که شیعیان در تشدید بحران سیاسی و امنیتی عراق جز دفاع در مقابل اقدامات تروریستی نقشی ندارند.
آنچه که هم اکنون بعنوان بحران امنیتی در عراق وجود دارد، نارضایتی برخی از جریان های اهل سنت از فرآیند سیاسی و دگردیسی ساختارهای سیاسی عراق است، که با اتخاذ مشی مسلحانه در کنار اقدامات تروریستی القاعده در عراق بحران پیچیده سیاسی و امنیتی این کشور را رقم زده اند. علاوه براین بخش دیگری از بحران و چالش سیاسی و امنیتی عراق به مسئله توزیع قدرت و نقش بازیگران سیاسی در معادله تشکیل حکومت و دولت مربوط می شود. این موضوع مسئله ای است که جورج بوش رئیس جمهور، دیک چنی معاون رئیس جمهور، رابرت گیتس وزیر دفاع، رایس وزیر امور خارجه و فرماندهان نظامی آمریکا در عراق بخاطر آن بارها دولت قانونی و مردمی نوری مالکی را به طایفه گرایی متهم و خواستار فراهم کردن ایفای نقش هر چه بیشتر جریانهای سیاسی اهل سنت در قدرت گردیده اند. آمریکایی ها در چارچوب تامین منافع خود با حمایت از اقلیت اهل سنت عراق بدنبال تضعیف موقعیت اکثریت و ائتلافهای شیعی و کرد این کشور هستند.
در همین رابطه تاکنون بارها با رهبران جریان های مسلح اهل سنت عراق و رهبران حزب بعث سابق با هدف تقویت و مشارکت دادن آنها (به غیر از القاعده) در فرآیند سیاسی نشستهایی برگزار کرده اند. براساس مواضع مقامات آمریکایی این نشستها موفقیت آمیز بوده است .چرا که در برخی مناطق بحرانی مانند درگیری منطقه سنی نشین عامریه در بغداد گروههای مسلح اهل سنت مانند ارتش اسلامی و گردانهای انقلاب بیستم با پشتیانی و لجستیک آمریکا با گروهها و جریانهای ضد آمریکایی درگیریهایی داشته اند. واضح است آمریکا با گروههای مسلح اهل سنت که در تداوم بحران امنینی عراق دخالت دارند، بصورت مستقیم درارتباط است. با توجه به این توضیحات، این سئوال مطرح میشود که آمریکاییها با پذیرش مذاکره بدون پیش شرط با ایران در خصوص عراق چگونه می خواهند بحران سیاسی امنیتی این کشورکه خود در ایجاد آن نقش اساسی و مستقیم دارند در مذاکره با ایران حل و فصل نمایند؟ آیا آمریکاییها توقع دارند ج.ا.ا از اقدامات احتمالی این کشور در خصوص تغییر در ساختار سیاسی دولت دائمی و قانونی این کشور با هدف آرام کردن جریانهای زیادی خواه و نوبعثی های تروریست چشم پوشی کند؟ این سئوال و دهها سئوال دیگر می تواند در اذهان عمومی مردم عراق و بویژه جامعه شیعیان عراق مطرح شود.
در خاتمه می توان نتیجه گرفت که مذاکرات آمریکا با ایران در ارتباط با موضوع عراق، ابهام آمیز است، بدلیل اینکه آمریکایی ها در حال حاضر با کردها بعنوان متحد استراتژیک، و جریان های سیاسی و مسلح اهل سنت و جریانهای سیاسی شیعی به استثنای جریان صدر ارتباط و تعامل نزدیک دارند، و تنها گروه تروریستی القاعده باقی می ماند که مشکل اصلی آمریکا در عراق بشمار می رود. و لذا چنین تصور می شود آمریکایی ها در تلاشند ایران را رسماً وارد درگیری با گروه القاعده نمایند و با ایجاد انگیزه برای این گروه تروریستی حجمی از اقدامات تروریستی آن را بداخل ایران منتقل نماید.