ناصر ایمانی ـ کارشناس مسائل سیاسی
سخنان اخیر مقام معظم رهبری در دیدار با دانشجویان در خصوص«ولایت فقیه»، باید با دقت بیشتری مورد بررسی قرار گیرد. مشروح سخنان ایشان در این باره، بشرح زیر بود:«مطالبه کردن با دشمنی کردن فرق دارد. اینکه ما گفتیم گاهی اوقات معارضه ای با مسئولان کشور نشود، معارضه نباید بشود، این به معنای انتقاد نکردن نیست. به معنای مطالبه نکردن نیست. درباره رهبری هم همینجور است. این برادر عزیزمان می گوید ضد ولایت فقیه را معرفی کنید. خوب «ضد» معلوم است که معنایش چیست. ضدیت یعنی پنجه در افکندن، دشمنی کردن، نه معتقد نبودن. اگر بنده به شما معتقد نباشم، ضد شما نیستم. ممکن است کسی معتقد به کسی نیست. البته این ضد ولایت فقیه که در کلمات هست، آیه ی منزل از آسمان نیست که بگوئیم باید حدود این کلمه را درست معین کرد. به هر حال یک عرفی است. اعتراض به سیاست های اصل 44، ضدیت با ولایت فقیه نیست. اعتراض به نظرات خاص رهبری، ضدیت با رهبری نیست، دشمنی نباید کرد».
آنچه از نظرات رهبری مستفاد می گردد، بشرح زیر دسته بندی می شود:
1- میان دشمنی و معارضه کردن و پنجه درافکندن، با انتقاد و مطالبه نمودن، تفاوت بسیار است. اگر مخالفت ها و انتقادات افراد و جریانها، به مقابله کردن و خصومت با سیاست های کلی نظام و نظرات اصولی و کلی اعلامی توسط رهبری، بازگشت نماید، در این صورت از مرز انتقاد خارج شده و مفهوم دشمنی و ضدیت تحقق پیدا می کند. اما اگر به نظرات خاص رهبری و یا سیاست های جزیی (مانند اصل 44) انتقاد شود، ضدیت با رهبری تحقق نمی یابد.
2- نوع انتقاد و مطالبه کردن، در تحقق ضدیت و دشمنی، بسیار موثر است. اگر در اعلام نظرات انتقاد از روش های منطقی و آرام و با رعایت سلسله مراتب مسئولان نظام و بدون تحریک افکار عمومی یا نخنبگان استفاده شود و در بیان دیدگاه ها از استدلالات کارشناسی بهره جویی شود و متناسب با حساسیت موضوع، از راههای مختلف رساندن پیام مانند نامه خصوصی و یا محدود و یا حضوری و یا در جلسات ذیربط و غیره استفاده شود، در این صورت مرزهای بین خصومت و انتقاد آشکار می شود. استفاده از راههای نامناسب، در کم شدن فاصله میان انتقاد و خصومت، موثر است.
3- میان «دشمنی کردن» و«معتقد نبودن»، تفاوت وجود دارد. ممکن است که کسی به برخی از مسئولان نظام اعتقاد نداشته باشد اما با آنها دشمنی هم نکند. اگر فرد یا جریانی، به شخص برخی مسوولین اعتقاد نداشته باشد اما مثلاً بدلیل پذیرفتن قواعد زندگی در یک جامعه مدنی و مردم سالار، با آنها ضدیت ننماید و در صورت تمایل، نظرات انتقادی و اصلاحی خود را با رعایت قواعد فوق الذکر، مطرح نماید، در این صورت دشمنی کردن محقق نمی شود. لذا ملاک اصلی، ضدیت کردن و خصومت ورزیدن است و نه اعتقاد یا عدم اعتقاد. صد البته، اعتقاد داشتن به جایگاه فلان مسوول نظام، در نوع انتقاد کردن او موثر خواهد بود (همچنان که عکس آن نیز صادق است) اما بهرحال نمی توان نظرات هر غیر معتقدی را با چماق ضدیت و دشمنی راند.
4- سوال بسیار مهمی که از مطلب فوق مستفاد می شود اینکه مرزهای عدم اعتقاد تا کجاست؟ آیا هر کدام از آحاد جامعه ـ اعم از افرادی که مسوولیتی در نظام می پذیرند و یا به عنوان یک شهروند زندگی می کنند، ـ مجاز هستند که«بدون اعتقاد» به مثلاً جایگاه ولایت فقیه و یا مصداق آن، به انتقاد از دیدگاه و مواضع مسئولان بپردازند بدون آنکه با آنها خصومت و ضدیت داشته باشند؟
پاسخ این سوال در مورد شهروندان روشن است است. زیرا هر کدام از شهروندان جامعه می توانند بدون اینکه اعتقادی به برخی جایگاههای رسمی و یا برخی مسئولان داشته باشند، آزادند در چهارچوب قانون و بدون خصومت کردن، به طرح نظرات اصلاحی و انتقادی خود بپردازند و در فعالیت های سیاسی جامعه مشارکت داشته باشند. اما در مورد مسئولان نظام چه می توان گفت؟
آیا اگر فردی به لحاظ نظری به«ولایت فقیه» اعتقاد نداشت و یا مصداقاً نظراتی در مورد فرد ولی فقیه حاکم داشت، می تواند مسوولیتی مانند نمایندگی مجلس و یا وزارت را بپذیرد؟ و یا مسوولین ذیربط مجاز به تایید صلاحیت ایشان هستند؟
اگر چه این موضوع بصراحت در سخنرانی اخیر الذکر مقام معظم رهبری مطرح نگردید اما می توان با رجوع به سخنان دیگر ایشان و قوانین موجود و نیز منطق سیاسی، چنین برداشت نمودکه مسوولین بلند پایه نظام سیاسی باید برای پذیرش این مسوولیت به جایگاه ولایت فقیه به لحاظ نظری و نیز مصداقی، اعتقاد داشته باشند زیرا بدون این اعتقاد، نمی توان مسوولیت های مهم را در این نظام سیاسی پذیرفت.ولی بهرحال راه برای خصومت ورزیدن و ضدیت کردن، همچنان بسته است و باید انتقادات در چهارچوب معمول خود مطرح شود.