تاریخ نشان داده است که روابط سیاسی ایران و عراق از زمان استقلال عراق هیچ گاه پایدار و نزدیک نبوده است. اوج بحران در روابط دو کشور مربوط به زمان به قدرت رسیدن صدام حسین بود؛ به طوری که این خصومت پس از اشغال کویت توسط عراق و بازپس گیری آن از سوی آمریکا تا هنگامی که صدام در جنگ دوم خلیج فارس از اریکه قدرت به زیر کشیده شد، ادامه یافت. در این بین اختلافات ارضی بیش از هر عاملی نقش تعیین کننده تری در مناسبات دوجانبه ایفا نموده است. ایران و عراق با حدود 1336 کیلومتر مرز مشترک یکی از پرتنش ترین مرزها را دارا می باشند. اختلافات مرزی ایران و عراق از زمان عثمانی ها آغاز شده و تاکنون ادامه یافته است. بی شک داشتن این مقدار مرز گسترده که با عوامل تنش زای دیگر همچون حضور اکراد در این مناطق همراه شده است نقش به سزایی در تشدید اختلافات ایفا نموده است. اما آنچه در شرایط کنونی شایسته توجه است این است که منافع مشترک و همسو می تواند موجبات نزدیکی بیشتر دو کشور را فراهم آورد.
حال با وجود تشکیل حکومتی جدید در عراق با داشتن تشابهات گوناگون مذهبی و فرهنگی و نیز داشتن نیاز مشترک با ایران همچون برقراری هر چه سریعتر امنیت در این کشور و تعیین جدول زمانی برای خروج نیروهای خارجی از آن زمینه همگرایی دوسویه بیشتر فراهم می آید. در همین حال در کنار این عوامل، فاکتورهایی چند همچون شرایط ژئوپلتیک ایران می تواند در تنظیم مناسبات آنها نقشی ایفا کند چرا که این موقعیت ایران در آینده هر کشوری را وابسته به خود خواهد کرد.
از دیگر سو در طول تاریخ مناسبات دوجانبه ایران و عراق عواملی چند همچون نوع حکومت و اختلافات ارضی، عامل ایجاد تفاوت و تاثیرگذار در روابط دو کشور بوده است؛ تا جایی که جنگی هشت ساله بین این دو کشور در گرفت که ضمن برجای گذاشتن آثار مخرب بر اقتصاد دو کشور، آثار سوء فرهنگی، اجتماعی و سیاسی زیادی را نیز بر جای گذاشت. سرنگونی رژیم بعث و استقرار حکومتی بر اساس آرای مردم، شرایط جدیدی برای برقراری روابط دوستانه فراهم کرده است. برگزاری چندین دور دیدار میان مقامات دو کشور، بالاخص برگزاری نشست وزرای خارجه کشورهای همسایه عراق حکایت از درک لزوم توجه به تحولات صورت گرفته در این کشور و اهمیت روابط این کشورها به ویژه ایران و عراق و نیز شناسایی زمینه های همکاری و توسعه روابط و موانع موجود است. وجود اکثریت شیعه در این کشور که توانست پس از سال ها تحمل ظلم و اجحاف با انتخابی مردمی به قدرت دست یابد، از جمله زمینه های فراهم کننده همگرایی بین دو کشور است چرا که به قدرت رسیدن شیعیان و موفقیت آنها در برقراری ثبات و امنیت در این کشور بیشترین منافع را برای ایران در پی خواهد داشت. از دیگر سو باید به یاد داشت، وجود نیازهای مشترک امنیتی همچون وجود اکراد استقلال طلب در جوار مرزهای دو کشور و نیز تامین امنیت خلیج فارس می تواند موجبات همکاری دو کشور را در حل این موضوعات فراهم آورد.
برگزاری دیدارهای دوجانبه و چند جانبه همچون کنفرانس تهران که با هدف تشریک مساعی در بازسازی و توسعه عراق صورت می پذیرد حکایت از آن دارد که توسعه و پیشرفت عراق پس از صدام نه تنها سیاست داخلی و مناسبات خارجی این کشور را تحت تاثیر قرار می دهد بلکه بر سیاست خارجی مهمترین همسایه ژئوپلتیک آن یعنی ایران تاثیر بسزایی خواهد داشت.
به نظر می رسد در مقطع زمانی کنونی و همانگونه که تاریخ تا به حال نشان داده است همکاری های اقتصادی و فرهنگی بهترین راه نزدیکی کشورها به همدیگر و ایجاد همگرایی بین کشورها است. این امر با توجه به نیاز عراق به کمک همسایگانش در بازسازی آن و نیز وجود عتبات عالیات در این کشور (که زمینه مسافرت هزاران ایرانی به این کشور و فراهم آوردن درآمدهای کلان برای بغداد است) می تواند الگوی مناسبی برای این دو کشور همسایه باشد. بی شک در مقطع زمانی کنونی با توجه به اینکه دولت جدید این کشور به عنوان اولین دولت شیعی در این سرزمین نیازمند به حمایت و کسب مشروعیت از سوی کشورهای همسایه است و نیز با توجه به روند مخالفت و کارشکنی برخی دولت های عرب همچون اردن و نیز با توجه به زمینه های گسترده همگرایی که در بالا به آنها اشاره شد، جمهوری اسلامی می تواند از شرایط کنونی حداکثر بهره برداری را بنماید.