سیدامیرحسین رضوی
پیشینه بورس نفت
راه اندازی بورس نفت در ایران، نخستین بار در مکاتبات وزیران نفت و امور اقتصادی و دارایی دولت هشتم در سال 1380مورد توجه قرار گرفت و وزارت نفت با انتخاب مجری بورس نفت و تعیین شورای راه اندازی این بورس در سال1382 مقدمات ایجاد این بازار را در کشور فراهم کرد.از آن زمان تاکنون بیش از شش سال است که می گذرد. از تشکیل این بورس تنها یک سالن آن در کیش احداث شده و بقیه در حد حرف باقی مانده است. این درحالی است که مقرر شده بود تا پایان دولت پیشین این بورس در کشور شاهد داد و ستد و معاملات خود باشد. اما قبل از هر چیز واقعا وجود بورس نفت چه مزایایی برای کشور به دنبال خواهد داشت و عواقب ایجاد چنین بورسی چه خواهد بود.
مزایای بورس نفت
حیدر مستخدمین حسینی رئیس هیات مدیره پیشین سازمان بورس اوراق بهادار مزایایی که بورس نفت می تواند برای کشور به دنبال داشته باشد را تبدیل شدن ایران به عنوان مرجعی برای قیمت گذاری نفت نام برده و می گوید: با تشکیل این بورس شرایط قیمت گذاری در بازار خاورمیانه تسهیل و تجارت مکرر نفت به وجود خواهد آمد که در قبال آن درآمد های اضافی که ناشی از معاملات داخلی و بین المللی است، برای ایران مطرح خواهد شد. همچنین ایران به عنوان مرجعی برای قیمت گذاری نفت تبدیل می شود.
افزایش تولید ناخالص ملی
زهرا نژادبهرام کارشناس بازار سرمایه هم چنین، در این باره می گوید: با ایجاد بورس نفت تولید ناخالص ملی مطمئنا افزایش بیشتری پیدا می کند. ساختار اقتصادی کشور شفاف تر می شود و به سمت بخش های مختلف تجاری و اقتصادی حرکت می کنیم. ساختار اداری و مالی هم دچار بهبود وضعیت می شود هم چنین شاید ما بتوانیم برای اولین بار بودجه کشورمان را تا حدود زیادی از نفت جدا کنیم. اگر خصوصی شود، دسترسی دولت به آن خیلی محدودتر خواهد شد و این برای ما یک فرصت خواهد بود.
تحول در سیستم تجاری کشور
حسینی معتقد است: با توجه به این که منابع درآمدی بودجه کشور هم از نفت حاصل می شود، شکل گیری بورس نفت می تواند سیستم تجاری کشور را متحول کند؛ بنابراین در تمام زیرمجموعه ها می تواند مزایایی را به وجود آورد. وی همچنین به رفع فاصله زمانی بازار نفت جهانی با بورس نفت ایران اشاره داشته و معتقد است: زمانی که بورس نیویورک و یا لندن بسته می شود یکی از این دو بورس، دیگری را پوشش خواهد داد اما با تشکیل بورس نفت ایران به دلیل فاصله زمانی بین لندن، نیویورک با ایران موجب پوشش در 24 ساعت خواهد شد و به عبارت دیگر تجارت نفت هیچ زمان تعطیل نمی شود.
موجب تمرکز قدرت منطقه می شود
محسن یحیوی عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی در این باره معتقد است: «بورس نفت موجب تمرکز قدرت در منطقه می شود، تشکیل بازار نفت درجهت ایجاد بازاری مستقل برای جلوگیری از سیاست های تهدیدی بر بازار بورس نفت کشور های جهان است.»
اما در این میان با وعده
وعده های مختلف مسئولان امر بیش از دو سالی است که مرتبا از راه اندازی بورس نفت«در روزهای آینده»، «در هفته آینده» «تا پایان ماه جاری» و نهایتا «تا پایان سال جاری» خبر می دهند. اما در این میان با گذشت نزدیک به شش سال از شروع فعالیتها در این زمینه هنوز بورس نفت راه اندازی نشده است. راستی مشکل کجاست و کارشناسان و مسئولان در این زمینه چه می گویند؟
عدم مشورت با کارشناسان
بیگلریان، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی، در رابطه با سرنوشت راه اندازی بورس نفت با انتقاد از عدم مشورت با کارشناسان مستقل و بی توجهی به بخش خصوصی در راه اندازی بورس نفت گفت:«معتقدم برای راه اندازی نهادهایی مانند بورس نفت و برای کارآمدتر کردن آن باید با کارشناسان مستقل مشورت کرد و در عین حال حضور بخش خصوصی را برای راه اندازی بورس تقویت کرد در غیر این صورت شاهد وضعیت کنونی خواهیم بود.»
وی با اشاره به چرخه مالی بالای بورس نفت گفت:«در صورتی که بورس نفت راه اندازی شود طبق گفته بعضی از کارشناسان به میزان درآمد حاصله از فروش نفت کشورمان درآمد کسب خواهد کرد.»
متولیان به نحو مقتضی پیگیر نیستند
محسن یحیوی، عضو کمیسیون نفت مجلس شورای اسلامی نیز در همین رابطه با اظهار بی اطلاعی نسبت به سرنوشت پرونده بورس نفت گفت: «با وجود تاکید رییس جمهوری و آگاهی از تاثیرات بسیار مثبت راه اندازی بورس نفت در اقتصاد ملی اما متولیان این مسئله همچنان تعلل می کنند و اعضای کمیسیون نفت نیز اطلاعی از سرنوشت راه اندازی بورس نفت ندارند.»
وی افزود: «معتقدم متولیان امر به نحوی مقتضی پیگیر راه اندازی بورس نفت نشده اند و در عین حال گزارشات فعالیت های انجام شده برای راه اندازی بورس را تحویل مقامات عالی رتبه نداده اند و به همین دلیل شاهد عدم پیشرفت پرونده راه اندازی بورس نفت هستیم.»
درکوتاه مدت نه!
خسرو صداقت کارشناس بازار سرمایه درگفتگویی در رابطه با سرنوشت بورس نفت نیز گفت: «طبق اخبار منتشره، طی مذاکراتی که بین وزیر اقتصاد و وزیر نفت صورت گرفت، پرونده راه اندازی بورس نفت به طور کامل در اختیار وزارت اقتصاد و دارایی قرار گرفت؛ چرا که بورس نفت مقوله ای صرفا نفتی نیست بلکه، سازوکارهای بازار سرمایه را می طلبد که وزارت نفت به تنهایی توان ایجاد این سازوکار را ندارد.»وی افزود: «در حال حاضر تیمی در وزارت اقتصاد از بین کارشناسان سازمان بورس، وزارت اقتصاد و وزارت نفت تشکیل شده است و این تیم در حال بررسی نحوه راه اندازی این بورس هستند.»صداقت در پاسخ به این سوال که با توجه به موانع پیش روی راه اندازی بورس آیا امیدی به این مسئله است، ابراز کرد: «نمی توان در کوتاه مدت به راه اندازی بورس نفت امیدوار بود و بلکه باید در ابتدا همان طور که بنده و سایر دوستان در سال 97 به مقامات عالی رتبه نظر کارشناسی خود را مطرح کردیم. بهتر است در ابتدا فرآورده های نفتی همچون محصولات پتروشیمی در بورس عرضه شود و در میان مدت و با برنامه ریزی صحیح و رایزنی های سیاسی بتوان بورس نفت را راه اندازی کرد.»
مشکل، نبود زیر ساختهاست
نصرالله برزنی، عضو هیات مدیره شرکت بورس اوراق بهادار در همین زمینه نیز گفت: «مسئولانی که به دنبال تاسیس بورس نفت هستند، بدون این که وقت شان را مثل گذشته تلف کنند، باید با مطالعه و طبق روال قانونی، کار را شروع کنند زیرا مسیر اشتباهی را انتخاب کرد ه اند اما اگر بخواهند جدا از مسیر طبیعی و قانونی خود پیش بروند، به بن بست خواهند خورد و دوباره باید از نقطه صفر همه چیز را آغاز کنند.»
وی تاکید کرد: «این که گفته می شود بورس نفت تا هفته دیگر یا یک ماه آینده راه اندازی می شود، باید پرسید که با توجه به نبود زیرساخت ها چگونه این بورس راه اندازی خواهد شد؟ باید پذیره نویسی عام صورت گیرد، سپس کارگزاران و موسسان آن معرفی شوند که هیچ یک از این قدم ها برداشته نشده است.»
ساختار طراحی پیچیده است؛ مسئولان هم مقصر نیستند
علی اسلامی بیدگلی ـ کارگزار بورس اوراق بهادار ـ نیز به توانایی ایران با توجه به حجم تولید، سهم زیاد آن در اوپک و هم چنین نقش محوری که ایران برای تعیین قیمت نفت دارد در تشکیل بورس نفت اشاره کرد و افزود: با توجه به این که ایران در زمینه صادرات نفت کشور حرفه ای محسوب می شود، بنابراین تشکیل آن ضمن داشتن مشکلاتی چندان سخت نخواهد بود، اما طبیعتا ایجاد چنین بورسی از نظر اعداد و ارقام قابل مقایسه با بورس های کالایی و اوراق بهادار نخواهد بود.
وی به پایه معاملاتی بورس نفت و این که دلار و یا یورو بودن آن هم چنان جای سوال دارد، خاطرنشان کرد: همین امر نیازمند تحقیقات زیادی خواهد بود، بسیاری معتقد هستند با توجه به مشکل ما با کشور آمریکا پایه ارزی باید با یورو باشد که طبیعتا معامله با یورو نیز تبعاتی به دنبال خواهد داشت. برآوردی نرخ ارز یورو به دلار باعث می شود که مکانیزم موضوع پیچیده تر شود.
اسلامی بیدگلی به طراحی ابزارها برای بازار نفت اشاره کرد و افزود: با توجه به این که حجم معاملات مشتقه در بازار نفت چندین برابر معاملات واقعی است، طبیعتا بدون وجود چنین ابزار هایی تشکیل چنین بورس هایی امکان پذیر نخواهد بود، این در حالی است که در بازار های نفتی سایر کشور ها این ابزار ها بسیار مهم تلقی می شود.
اسلامی، کامل کردن تحقیقات در زمینه بورس نفت را مدنظر قرار دارد و افزود: چون از نظر محیط معاملاتی و ارقام با اعدادی که تا به حال در ایران دیده شد، قابل مقایسه نیست؛ بنابراین باید کار بیش تری در این زمینه صورت گیرد.
وی با تاخیر شش ساله در تشکیل بورس نفت و این که در بعضی اتفاقات مسئولان کشوری مقصر نیستند، ادامه داد: با توجه به این که با تشکیل بورس نفت ما عرضه کننده خواهیم بود باید یک بازار تقاضایی ایجاد کنیم که طبیعتا نمی توانیم نگاهی مثل اوراق بهادار یا بازار فیزیکی داشته باشیم، بنابراین بازار نفت ساختار طراحی پیچیده ای خواهد داشت.
پیش نیازها فراهم نشده است
یک کارشناس سرمایه تاخیر در راه اندازی بورس نفت را ناشی از عدم وجود پیش نیازهای این بورس می داند. وی این پیش نیازها را چنین عنوان می کند: «امکانات ارتباطی پیشرفته،تعیین نفت شاخص استاندارد،تدوین قوانین لازم برای معاملات آتی،اتاق پایاپای،موسسه تضمین و تعیین کیفیت نفت شاخص،ایجاد زیرساخت ها و بنادر لازم و نهاد مشخص نظارتی» به هر حال با توجه به اینکه تشکیل این بورس نقش مهمی در افزایش تولید ناخالص داخلی و درآمدهای ارزی و شفاف سازی معاملات و تمرین تجارت نفت و بهره گیری از مدیریت ریسک و تشکیل یک بازار منطقه ای و بین المللی خواهد داشت ضروری است مسئولان امر بیش از پیش ضمن فراهم نمودن پیش نیازها و زیر ساختهای بورس نفت که قابل رقابت با بورسهای قدرتمند لندن و نیویورک باشد را باید بدون اتلاف وقت راه اندازی کنند.