علیرضا قربانپور
سیاست خارجی ترکیه همواره در همگرایی با غرب و همنوایی با خاورمیانه در نوسان بوده است. توانایی دولتهای حاکم بر ترکیه، ایدئولوژی مسلط بر حزب حاکم، موقعیت لایتغیر جغرافیایی و ژئوپلتیک کشور و میزان همراهی اعضای اتحادیه اروپایی در تامین خواسته های آنکارا از عوامل ثابت و متغیر دارای نقش در جهت گیری سیاست خارجی این کشور محسوب می شوند. در سالهای اخیر و با به قدرت رسیدن حزب اسلام گرایی AKP اردوغان جهت گیری خاورمیانه ای این کشور تقویت و به همین ترتیب جایگاه فلسطین در سیاست خارجی این کشور پر رنگ تر شد. از آخرین اقدامات دولت اردوغان برگزاری کنفرانس «غزه، پیروزی» در هتلی نزدیک فرودگاه آتاتورک ترکیه بود که بیش 200 روحانی سنی و فعال سیاسی را به همراه رهبران حماس به دور هم جمع کرد. این اقدام ترکیه همراه با سایر تحرکات دولت، حکایت از تلاشهای مستمر اسلام گرایان و جنبشهای اسلامی داشته و دارد که می کوشند غزه را به عنوان خط جدایی جریان مقاومت از مصالحه معرفی کنند و در عین حال نشان از چرخش حکومت ترکیه به سمت همراهی بیشتر و شفاف تر با نیروهای ضد غربی و ضدا اسرائیلی در منطقه به رهبری ایران داشته و دارد.
علاقه مندی و ابراز تمایل دولت حاکم کنونی در ترکیه به تعامل با نیروهای اسلام گرای فلسطینی و میزبانی از آنها پدیده جدیدی نیست، چنانچه در سال 2006 بدنبال پیروزی حماس در انتخابات شورای قانونگذاری فلسطینی، خالد مشعل، رئیس دفتر سیاسی حماس به دعوت آنکارا سفر بحث انگیزی به ترکیه داشت. در آن زمان بسیاری از تحلیلگران تلاش کردند این اقدام را ژستی موقت و بدون تاثیر بر روابط اسرائیل- ترکیه معرفی کنند ولی حوادث بعد خلاف آن را به اثبات رساندند. واکنش ترکیه به مسائل فلسطین خصوصاً در دوران فاجعه غزه و پس از آن حکایت از بروز یک شکاف عمیق بر این روابط داشت تا جایی که اردوغان در جریان عملیات رژیم صهیونیستی در غزه، عضویت این رژیم در سازمان ملل را زیر سوال برد و جو حاکم بر این روابط به شدت علیه یهودیان و صهیونیست ها مسموم شد.
رویکرد ترکیه در قبال حماس و میزبانی از تجمعات اسلامی بخشی از یک سیاست کلی تر منطقه ای را تشکیل می دهد که حکومت آنکارا دنبال می کند. ترکیه درصدد تقویت و تعمیق «عمق استراتژیک» منطقه ای کشور از طریق تقویت مناسبات با ایران و سوریه است تا بدین وسیله مناسبات کشور را با غرب به حالت توازن درآورد. با این وجود در شرایط کنونی قطبی شدن تلاش آنکارا برای حفظ روابط با اردوگاه طرفدار ایران از یک سو و اردوگاه طرفدار ایالات متحدهاز سوی دیگر امری بسیار سخت و دشوار است. اما در عین حال با توجه به جو موجود در منطقه و تقویت جهت گیریهای اسلامی در ترکیه، اتخاذ یک سیاست منطقه ای که بر ائتلاف با کشورها و جنبشهای مسلمان در منطقه تاکید می کند، گزینه ای طبیعی به نظر می رسد. گرم شدن روابط ترکیه با ایران و سوریه و همدلی با سازمانهای اسلامی کلیدی در منطقه همچون حماس از عناصر اصلی سیاست نوظهور آنکارا به شمار می آیند.
هرچند سخن گفتن از بروز تنش شدید در روابط ترکیه و رژیم صهیونیستی ناصحیح است، ولی همانگونه که جاناتان اسپایر، محقق ارشد مطالعات جهانی مرکز روابط جهانی در اسرائیل در روزنامه جورزالم پست عنوان می کند بحث از همگرایی بین آنکارا، تهران و دمشق امری پذیرفتنی و شدنی است. در مجموع می توان گفت رویکرد ترکیه در بلند مدت می تواند به معنای یک تغییر آرام به سوی اتحاد نزدیک با ائتلاف منطقه ای به رهبری ایران باشد. چنین تغییری در صورت تحقق اهمیت بسزایی در موازنه استراتژیک منطقه ای خواهد داشت.