علی موحد
اگر تحولات فرهنگی جامعه از سوی متولیان سیاست گذاری و نظارت و اجرا دقیقاً و به موقع رصد نشود و راهکارهای لازم برای حل معضلات احتمالی ارائه نگردد ممکن است بی توجهی به امور فرهنگی و مصلحت اندیشی های ناصواب و نیز درک ناصحیح از تهدیدات آشکار و پنهان فرهنگی، در نهایت تحقق سند چشم انداز را به مخاطره بیندازد. مسلم آن است برای اینکه در سال 2004 سند چشم انداز محقق گردد بایستی بر روند اجرای آن یک تفکر استراتژیک حاکم گردد. ویژگی این تفکر استراتژیک آن است که قابلیت گذر از چالش ها و تهدیدات و تبدیل کردن آنها به فرصت ها را دارد. اگر آسیب های فرهنگی جامعه به درستی شناسایی نشوند و در جهت رفع آنها اقدامات موثری انجام نشود این آسیب ها می توانند مشروعیت، حقانیت و توانایی سند چشم انداز را در مسیر تحقق زیر سوال ببرند.
منظور از آسیب شناسی فرهنگی، شناسایی مجموعه پدیده های به هم پیچیده سیاسی و اجتماعی است که آگاهی از آنها دقت و ظرافت خاصی می طلبد. به تعبیر دیگر آسیب شناسی فرهنگی مجموعه تلاش هایی است جهت آگاهی از آفت هایی که نظام ارزشی - فرهنگی جامعه را ویران می کند. در بررسی تئوری های انقلاب که به وسیله صاحب نظران مطرح می شود، مهمترین آفت هایی که یک انقلاب را تهدید می کند تغییر ارزش ها و تهی شدن انقلاب از محتوا است. مسائلی که طی یک سال گذشته بارها از سوی مقام معظم رهبری هشدار داده شده است که اگر انقلاب از ارزش ها تهی شود قالبی بیش از آن بر جای نخواهد ماند.
بدیهی است که آسیب های فرهنگی پس از چالش ها و تهدیدات مطرح می شود. چالش ها و تهدیدات فرهنگی به منزله آغاز یک جنگ پنهانی است که عدم توجه به موقع به آنها می تواند بحران آفرین باشد. چرا که در این شرایط چالش ها به تهدیدها و تهدیدات به آسیب ها تبدیل می شوند و آسیب ها سبب شکسته شدن و ناکارآمدی سند چشم انداز می شوند. به این ترتیب درمان آسیب ها و رفع آنها مشکل تر از رفع تهدیدات و گذر از چالش ها است. هنگامی که دست اندرکاران امور فرهنگی نتوانند هنرمندانه از چالش های فرهنگی عبور کنند جامعه ونظام دچار آسیب های فرهنگی می شود.
نتایج مطالعات و بررسی های انجام شده در حوزه فرهنگ موید این مطلب است که آسیب های فرهنگی پس از انقلاب عمدتاً از سه ناحیه بر جامعه وارد شده است:
الف) عدم کارآمدی نخبگان فرهنگی؛
ب) عدم کارآمدی ساختارها و نهادهای فرهنگی؛
ج) عدم هماهنگی شرایط فرهنگی؛
در مجموع آسیب های فرهنگی را می توان در هفت حوزه سیاسی و اجتماعی تقسیم کرد.
1-آسیب های فرهنگی در حوزه دولت (عدم تعامل کافی دولت با حوزه های علمیه و مراکز دینی، عدم تحمل سیاسی و نداشتن روحیه انتقادپذیری دولتمردان فرهنگی، دوگانگی عمل و گفتار و...)
2-آسیب های فرهنگی در حوزه نهادهای دینی (فقدان برنامه ریزی صحیح فرهنگی، سرگرم شدن به درگیری های سیاسی، تداخل وظایف نهادهای دینی و...)
3-آسیب های فرهنگی در حوزه های علمیه و روحانیت (عدم توجه کافی به مقتضیات زمان، عدم اهتمام کافی به شبهات، کژاندیشی ها و انحرافات فرهنگی و ...)
4-آسیب های فرهنگی در حوزه صدا و سیما (عدم تبیین فرهنگ غنی اسلام از طریق فیلم و...، بهره گیری ناکافی از نخبگان فرهنگی کشور، عدم مقابله به موقع با تهاجمات فرهنگی دشمن و...)
5-آسیب های فرهنگی در حوزه نخبگان فرهنگی (عدم مشارکت فعال نخبگان در فعالیت های فرهنگی، عدم وفاق فرهنگی نخبگان کشور در مسائل فرهنگی و...)
6-آسیب های فرهنگی در حوزه اجتماعی (به حاشیه رفتن مشارکت مردم در تصمیم سازی فعالیت های فرهنگی، ناخرسندی مردم از رواج ناهنجاری های اجتماعی و...)
7-آسیب های فرهنگی در حوزه روابط بین المللی (عدم توجه کافی به آموزه های دین اسلام در تولید ارزش های مشترک جهانی، فقدان برنامه های استراتژیک فرهنگی برای گسترش و تعمیق فرهنگ غنی ملی در محیط های فراملی و...)