دولت اعتدال‌گرا یا ناتوان

مرتضى صفار هرندى
در شماره قبل در خلال بررسی تبلیغات چندساله گذشته برخی از تجدیدنظرطلبان مبنی بر رجحان روش بازرگان برآنچه پس از وی در صحنه مدیریت کشور رخ داد، به تفاوت تلقی وی و همراهانش با امام خمینی(ره) از مبانی نظام اسلامی پرداختیم. بازرگان علاوه برمبانی، در روش ها نیز راهی جز آنچه منطق یک دولت انقلابی طراز فکر تاریخ ساز امام خمینی اقتضا می کرد، پیمود.
آنچه هویداست،«اعتدال گرایی» منتسب به بازرگان بیش از آن که به منطق متفاوت رفتار او با خط امام مربوط باشد، ناشی از ناتوانی های او بوده است. خود آن مرحوم سه روز قبل از پیروزی انقلاب اسلامی در اجتماع دانشگاه تهران به مردم گفته بود:«انتظار عمل کردن مثل رهبر و مرجع عالیقدری که بنده را مامور و مفتخر به این خدمت کرده اند و با عزم راسخ ایمانی و قدرت، سربه زیر انداخته و بولدوزروار حرکت می کند و صخره ها و ریشه ها و سنگ ها راسرجایش خرد کرده و پیش رفته و می رود، این انتظار را از بنده نداشته باشید. بنده ماشین سواری نازک نارنجی هستم که باید روی آسفالت و راه همواره حرکت کنم و شما باید راه را برایمان هموار کنید.»
این اعتراف، آن زمان نشانه ای از فروتنی گوینده تلقی شد، اما تحقق آن، مشکلاتی را در اولین ماه های پیروزی انقلاب اسلامی، دامنگیر نظام نوپا کرد. بازرگان در اولین اقدامات خودگروهی از سیاسیون فرتوت را مامور اداره یک کشور بحران زده کرد. سیاسیونی که حتی از سابقه کارشکنی در برنامه های امام در دوران مبارزات برخوردار بودند.
حتی مهندس عزت ا... سحابی به «بدبینی بازرگان به جوان ها» اذعان دارد. البته به تدریج او متقاعد شد که افراد جوانتری از همفکرانش را بایستی به کار گیرد.اما نیاز انقلاب به جوانان پرشور و دلداده ارزش های انقلاب را هیچ گاه درک نکرد. زمانی که نهاد جهاد سازندگی در نخست وزیری تاسیس شد، بازرگان به بوروکرات های این دستگاه پوسیده و ناکارآمد دل بسته بود و بدتر از آن، این که حتی نماینده امام مجبور بود جوانان جهادگر را- که هسته اولیه شکل گیری این نهاد بودند- از دید نخست وزیر انقلاب پنهان کند! اما به هرحال نیروهای انقلاب نمی توانستند دست روی دست بگذارند و نتیجه این وضعیت گلایه های مشهور نخست وزیر دولت موقت با مضامینی مثل«دولت در دولت، چاقوی بی تیغه و... بود.
بازرگان حتی وظیفه شورای انقلاب در بررسی و تایید صلاحیت وزاری مورد نظر خود را برنمی یافت.
خاطرات رهبر معظم انقلاب به عنوان یکی از اعضای شورای انقلاب از آن روزها نشان دهنده این واقعیت است. ایشان با اشاره به تاکید اعضای خط امامی شورای انقلاب بر لزوم برخورداری وزرا از ویژگی های انقلابی واعتقاد عمیق به اسلام، یادآور می شوند:«ما می گفتیم مثلا فلان وزیر راقبول نداریم و مواجه می شدیم با یک پاسخ که پیوسته با آن روبه رو بودیم و آن این بود که رئیس دولت موقت به مامی گفت اگر اینها را قبول نکنید من ناچارم استعفا بدهم. حالا شما ببینید وضعیت ما در مقابل تهدید استعفا از طرف رئیس دولت موقت آن هم بیست روز بعد از تشکیل دولت، چگونه است... ما برسرمعاونین آقای بازرگان چند بار در شورای انقلاب کارمان با ایشان به مشاجره کشید.» بازرگان حتی نسبت به تصریح امام در برخی از این موارد بی اعتنا بود. در نامه ای که شهید بهشتی در 22 اسفند ماه 1359 به امام خمینی نوشته بود، چنین می خوانیم:«خودشما به یاد دارید که اینها در مورد امیرانتظام و آقای فربد ]دومین رئیس ستاد ارتش[ و تاکید جناب عالی برکنار گذاردن آنها چگونه عمل کردند.»
بازرگان در بیان اختلاف نظر خود باشهید بهشتی اذعان می کند که برخلاف آن شهید که بر«حسن شهرت و شایستگی اخلاقی واجتماعی و پذیرش شخصی واداری» وزیر منتخب در وزارتخانه مربوطه تاکید داشته، وی بیشتر به سابقه و آشنایی و صلاحیت اداری و فنی اهمیت می داده است.
نتیجه این سلیقه و روش، به وجود آمدن یک دستگاه اجرایی کند و نامتناسب با مقتضیات تاریخی و مطالبات انباشته مردم انقلابی بود. در کنار توقع آفرینی های جاه طلبانه و توطئه گرانه گروه های چپ و راست، این کندی گاه امام را به رغم اصرار شدید بر لزوم تقویت و حمایت دولت نوپا، به بیانات عتاب آلود در باره عملکرد این دولت مجبور می ساخت. از اولین روزهای دولت موقت تا پایان عمر کمتر از نه ماهه آن، بارها امام از ادامه وضعیت طاغوتی در اداره ها ( و حتی حفظ سربرگ های نماد رژیم شاهنشاهی) شکایت داشتند. نیروهای انقلاب هم با مشاهده خسارات ناشی از رویه های مایوس کننده، گاه مجبور به دخالت در امور اجرایی بودند. به عنوان مثال کمیته های انقلاب اسلامی اولین پناهگاه مردم برای رسیدگی به نارسایی ها و مفاسد اداری بود. اقدام این نهاد برای رفع مشکل به جای آن که دولت موقت را به تلاش بیشتر وا دارد، رفتارهای مقابله آمیز این دولت را به دنبال داشت.
بازرگان و یارانش با تمسک به برخی از نابسامانی ها و انحراف هایی که در برخی از کمیته ها وجود داشت، در دومین ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی خواستار انحلال کمیته ها و سپردن کار به شهربانی و ژاندارمری شدند. این در حالی بود که دستگاه انتظامی به جا مانده از رژیم گذشته، وارث سال ها بدنامی و فساد و به طور طبیعی فاقد مقبولیت بیرونی و نیز انگیزه و کارآمدی درونی برای بردوش کشیدن این بار سنگین بودند. در چهارگوشه کشور ناامنی های تجزیه طلبانه اوج گرفته بود و گروه های سیاسی مخالف با راه امام و مردم با غارت مراکز نظامی، همگی از استعداد حرکت های مسلحانه برای براندازی نظام نوپا برخوردار شده بودند.
احمد صدر حاج سید جوادی وزیرکشور که پیشنهاد انحلال کمیته ها را مطرح کرده بود، در وزارتخانه متبوع خود گروهی از اعضای گروه های مسلح مثل منافقین را گردآورده بود. در استان کردستان، او یک عنصر دارای سابقه حضور در شاخه مسلح حزب توده را به استانداری برگزیده بود و این امر امکان دست یابی گروهک هایی مثل حزب دموکرات، کومله و ... را به اسلحه و دیگر امکانات دولتی مهیا می ساخت.
خواسته دولت بازرگان در انحلال مهمترین نهاد مردمی حافظ انقلاب در حالی مطرح می شد که گروهای سیاسی مخالف، در تبلیغات خود دائما برخلاف روحانیت از صحنه سیاسی تاکید می کردند و بدین ترتیب قصد داشتند جهت گیری اسلام محور نظام جدید را هر روز بیش از گذشته به حاشیه برانند.
در گرماگرم طرح موضوع انحلال کمیته ها بود که ترور کارگزاران واندیشمندان نظام نوپا آغاز شد. اولین رئیس ستاد مشترک ارتش جمهوری اسلامی به دلیل مخالفت با مشی مماشات طلبانه نخست وزیر و وزیرکشور در برخورد با ضد انقلابیون تجزیه طلب به دست دولت موقت برکنار شد و سپس در شرایطی که در یک برنامه گسترده ترورشخصیت، به انزوا محکوم شده بود، به دست عوامل گروهک فرقان ترور شد. پس از او علامه مطهری متفکر بزرگ انقلاب اسلامی در مقابل منزل دکتر سحابی مشاور نخست وزیر دولت موقت به شهادت رسید. اما این دولت از تضعیف نیروهای مردمی حافظ امنیت دست برنمی داشت. این تلاش در کنار ناکارآمدی دستگاه اداری و بدتر از آن، اظهارات یاس آلوده و فرساینده روحیه مردم از سوی مقامات دولتی و خصوصا وزیر کشور دولت موقت باعث شد که امام صریحا به انتقاد از دولتی بپردازند که دائما مردم را به حمایت از آن دعوت می کردند.
لیبرالیسم حاکم براندیشه مدیریتی بازرگان زمانی نتیجه خود را آشکارتر کرد که شهید چمران معاون همین نخست وزیر در شهر پاوه در محاصره نیروهای مسلحی قرار گرفت که حمایت های دولت موقت باعث رشد آنها شده بود. همزمان با وقوع این حوادث در روز 23 رمضان (26 مرداد 58) امام خمینی در یک سخنرانی تهدید کردند:« می آیم تهران و باروسایی که مسالحه می کنند انقلابی عمل می کنم.» و فردای آن روز در پیامی تاکید نمودند:« به دولت و ارتش و ژاندارمری اخطار می کنم اگر با توپ ها و تانک ها و قوای مجهز تا 24 ساعت دیگر حرکت به سوی پاوه نشود من همه را مسئول می دانم.» در آن زمان امام برای اولین بار با مداخله مستقیم در مسائل نیروهای نظامی که به دولت موقت سپرده شده بودند و به کاربردن عنوان ریاست کل قوا برای خود، دولت و ارتش را به سبب عدم انجام کاری در قبال این وضع مورد سرزنش قرار دادند. این در حالی بود که به سبب رفتار ضعیف دولت موقت، حتی بخش هایی از ارتش به جای تبعیت از دولت مرکزی تابع دستورات گروه های تجزیه طلب شده بودند. جالب است که در جلسه هیئت دولت، پس از رفع غائله خونین پاوه که به شهادت جمعی از پاسداران انقلاب انجامیده بود، به رغم آن که شهید چمران (معاون نخست وزیر) پیام تاریخی امام را باعث حل مشکل معرفی می کرد، بازرگان از تدابیر دولت در این مورد سخن به میان می آورد و براین ادعا اصرار می ورزید! البته در روزهای بعد امام خمینی تا مدتی با به دست گرفتن ابتکار عمل مبارزه با ضد انقلاب تجزیه طلب بحران را مهار کردند.