علی امینی
در آغاز متن سند چشم انداز بیست ساله جمهوری اسلامی ایران آمده است که ایران در افق سال 1404 متناسب با مقتضیات فرهنگی، جغرافیایی و تاریخی خود و متکی بر اصول اخلاقی و ارزش های اسلامی، ملی و انقلابی کشوری توسعه یافته خواهد بود. در اینجا سوال بنیادین این است که رسانه ها و به خصوص «مطبوعات» چه نقشی در هویت فرهنگی سند چشم انداز بیست ساله دارند.
مسلم آن است که هویت فرهنگی برآیندی از هویت مذهبی، ملی و فردی است. به تعبیر دیگر هویت ملی، شناسنامه جامعه است که به وسیله سنت های جامعه شکل می گیرد . هویت ملی، از تعلق فرد به یک سرزمین و کشور سرچشمه می گیرد و معمولاً افراد دارای یک هویت ملی می باشند. هویت ملی افراد به شدت از هویت دینی و مذهبی آنان متأثر است و هویت دینی ملت ها در شکل دهی و استمرار هویت های ملی نقش برجسته ای دارند. عناصر اصلی سازنده هویت ملی تاریخ، سرزمین، جغرافیا، پیشینه سیاسی و حکومت، مواریث فرهنگی و دین و مردم هستند.
بسیاری از متفکران فرهنگی همچون جان تامپسون، هابرماس، بندیکت اندرسون، هارولد لاسول، پاول زار و... در آثار خود نشان داده اند که رسانه ها و از جمله مطبوعات در شکل دهی هویت مدرن نقش موثر و برجسته ای داشته اند. به زعم آنها این رسانه ها بودند که با انتقال «پیام» صاحب نظران، تغییرات اساسی در ساخت و ترکیب بندی جامعه ایجاد کردند. در واقع مطبوعات این نقش را دارند که با چاپ و انتشار یک خبر، یادداشت و یا یک کاریکاتور یک ملت را به حرکت درآورند و یا اینکه با یک برنامه ریزی استراتژیک هویت یک ملت را تهی کنند. رسانه ها از همانقدری که مظهر ارتقای تکنولوژیک و عامل آگاهی سیاسی و اجتماعی انسان ها هستند، در عین حال ابزار قدرتمندی هستند که می توان از آنها در راه خیر و یا شر استفاده کرد. چنانچه با استفاده از رسانه ها می توان یک ملت را استحاله کرد و هر ایده ای را بر آنها القا نمود.
دقیقاً بر اساس همین سیاق است که سیاستمداران کشورهای سرمایه داری تلاش دارند تا با در اختیار گرفتن رسانه های ارتباط جمعی، به شیوه ای نهادینه و تأثیرگذار در جهت اهداف نظام سرمایه داری مثل تبلیغ فرآورده های ویژه، تبلیغ کالاهای مصرفی و به تعبیر جورج زیمل جامعه شناس غربی، مکدونالدی کردن جوامع استفاده کنند و یا اینکه صهیونیسم بین الملل در کنفرانس بال که در سال های آخر قرن 18 در سوئیس داشت بر تشکیل یک هژمونی مطبوعاتی در جهان تأکید داشت. به این ترتیب رسانه ها در فرایند ساخت هویت فرهنگی کشورها بسیار تأثیر گذارند و سیاستمداران و مسئولین فرهنگی کشورمان در این خصوص باید اهتمام ویژه ای داشته باشند تا از مطبوعات در جهت تحقق اهداف فرهنگی و حفظ هویت ملی اسلامی مورد نظر سند چشم انداز بهره های لازم را بگیرند. این کار به طور قطع نیازمند یک مهندسی فرهنگی در حوزه مطبوعاتی است. در غیر این صورت ما همچنان مثل سال های گذشته، دچار نوعی روزمرگی در قبال مطبوعات خواهیم بود. در این خصوص سیاستهای فرهنگی کشور در هر دوره برنامه ریزی پنج ساله باید کاملاً مشخص و نقش مطبوعات در آن معین گردد.
این برنامه ریزی ها بایستی مبتنی بر درک شرایط کنونی جامعه ملی، محیط منطقه ای و سیاست جهانی باشد. با درک و فهم این وضعیت مشخص می شود که ملت همچون نرم تنی است که از پوسته سخت خود بیرون آمده و لذا با چالش های متعدد تهاجم فرهنگی و تهدید نرم مواجه شده است. نتیجه آنکه تحقق «هویت ملی» که در سند چشم انداز بر آن اشاره شده و جمهوری اسلامی بایستی در افق 1404 دارای یک هویت ملی اسلامی با الگوی رهایی بخش برای منطقه و جهان مستضعفین باشد ممکن است به مخاطره بیفتد. البته در مقابل هر خطری، نجاتی هم هست و هر جا که خطر است نجات هم هست. مهم این است که نقش مطبوعات و اهمیت برجسته و فزاینده آن در ساخت هویت ملی و ترمیم آسیب های وارده بر جامعه به خوبی و به موقع درک شود و برای آن اقدام موثر و لازم صورت گیرد.