سیامک باقری
مهلت 60 روزه ایران براساس قطعنامه 1747 شورای امنیت سازمان ملل به پایان رسید و گزارش دبیر کل آژانس، البرادعی نیز به شورای حکام و اعضای شورای امنیت ارسال شد. براساس این گزارش جمهوری اسلامی ایران خواستههای شورای امنیت مبنی برتعلیق کلیه فعالیت های هستهای را انجام نداده است، اکنون باردیگر گمانه زنیها درباره تصمیم آتی شورای امنیت شکل گرفته و طرفین مسأله تلاش برای در دست گرفتن ابتکار عمل و تاثیر گذاری بر هدف را نیز شدت بخشیده اند. در حال حاضر این گمانه در اولویت رسانه ها قرار گرفته که احتمالاً تحریم سومی در راه باشد. نگاه بر شرایط موجود، نفی و اثبات این گمانه را مشخص خواهد کرد.
در شرایط کنونی دو نوع رویکرد و زمینه بصورت مستقیم یا پیرامونی پرونده هسته ای ایران درجریان است.
رویکردهای اول: برخی از شرایط حاکم بر فضای پرونده هسته ای ایران حاکی از نفی سخت شدن شرایط برای ایران است. این شرایط عبارتند از:
1- گزارش دبیرکل آژانس اگرچه ابراز نگرانی از عدم اجرای خواسته های شورای امنیت توسط ایران کرده اما تاکید این گزارش بر برخی از مسایل هسته ای ایران، تلطیف کننده فضای حاکم بر مسئله هسته ای ایران است. این گزارش بار دیگر صلح آمیز بودن فعالیت های هسته ای ایران را تایید نمود. در این گزارش اعلام شد که هیچ گونه شواهدی از فعالیت های باز فرآوری دیده نمی شود. بیان این نکته تناقض فنی و حقوقی قطعنامه های شورای امنیت را آشکار ساخته است. همچنین تاکید شدکه هیچ گونه مانعی در انجام بازرسی ها وجود نداشته است. مهمتر از همه این که در این گزارش سعی شد موانع ایران در بازرسی ها را نیز برخلاف گذشته و براساس توضیح مفاد پادمانها توجیه نماید. این گزارش اثبات کرد که ایران به دانش هسته ای مسلط شده و روند رو به پیشرفتی دارد. در یکی از فرازهای گزارش 4 صفحه ای البرادعی آمده است که ایران 269 تن UF6 را به آبشارها در FEP تزریق کرده، دو آبشار بدون تزریق مواد آزمایش شده، و سه آبشار دیگر درحال ساخت است.
2- البرادعی پیش از ارائه گزارش محرمانه خود به شورای حکام و شورای امنیت ضمن اذعان بر پیشرفت های غیر قابل انتظار مهندسین هسته ای ایران در تحلیل نهایی به این جمع بندی رسید که باید به ایران اجازه در اختیار داشتن برنامه محدود و غنی سازی اورانیوم را داد. در همین راستا سایر مقامات آژانس نیز بر این مسئله تاکید کرده بودند.
3- گروه 1+5 از گفتگوی سولانا و لاریجانی در آنکارا استقبال کرده بودند و همچنان درانتظار نشست بعدی این گفتگوها هستند. خبرها نیز حاکی از این مسئله است که نشست آتی در مادرید اسپانیا صورت گیرد.
4- تحلیل گران رسانه های جهانی و برخی مقامات بر این اعتقادند که تحریم نتیجه ای در بر نداشته است. دراین راستا زلمی خلیل زاد نماینده آمریکا در سازمان ملل نیز اعتراف کرد که تحریم ها نتیجه دلخواه شورای امنیت را به بار نیاورده است. پیش از وی خانم البرایت وزیر خارجه سابق آمریکا نیز درانتقاد از سیاست های بوش گفته بود که تحریم های شورای امنیت، ایران را ایمن ساخته است. حقیقت امر این است که سیاست های فشار آمریکا نتوانست مانعی از سرمایه گذاری شرکت های بزرگ نفتی اروپایی در ایران شود. آمار نیز نشان می دهد اقبال این شرکت های اروپایی برای سرمایه گذاری در نفت وگاز ایران افزون تر شده است. آخرین مورد آن شرکت «آنی» ایتالیاست که بزودی در برخی از فازهای پارس جنوبی ایران وارد قرارداد خواهد شد.
5- از نظر تحلیل گران تغییر در حکومت های انگلیس و فرانسه وضعیت جدیدی را درچشم انداز پرونده هسته ای ایران ایجاد خواهد کرد. اگر چه به این تحلیل نمی توان خوش بین بود، لکن این تغییر و تحول می تواند تا حدودی بر سیاستهای عجولانه آمریکا تاثیر بگذارد.
6- بخشی از فضای حاکم بر پرونده هسته ای ایران متأثر از مذاکرات ایران و آمریکا در زمینه مسایل عراق است. به نظر میرسد آمریکا تا قبل از نتیجه گرفتن مذاکرات و به واسطه نیازی که در این مسئله احساس می کند، فشار خود را برای تحریمهای سوم کاهش دهد.
درکنار فرصت های برشمرده برای جمهوری اسلامی ایران، برخی مواضع و تحرکات آمریکا و غربی ها، پیام متفاوتی را مخابره می کند. این مواضع وتحرکات عبارتند از:
1- تحرکات جزئی برای افزایش فشار بر ایران یکی از رویکردهای کنونی علیه پرونده هسته ای ایران پس از پایان مهلت 60 روزه می باشد. خلیل زاد نماینده آمریکا در سازمان ملل اعلام کرد که زمان فشار بیشتر فرارسیده تا در محاسبات ایران تغییراتی ایجاد کنیم. در همین راستا برنز معاون خانم رایس نیز گفت: تحریم سومی در راه است، وزیر خارجه جدید فرانسه نیز اعلام کرد بازرس از افزایش تحریم ها علیه ایران حمایت می کند.
3- تلاش برای فراهم کردن زمینه های نشست گروه 1+5 ؛ بعد از اعلام گزارش البرادعی رایزنیها از سوی آمریکاییها شروع شده تا گروه 1+5 جهت تصمیم بعدی نشست را برگزار نماید.
فضای گفتمان حاکم بر کشورهای غربی نشان دهد که این نشست تا قبل از نشست گروه جی هشت در آلمان تا ده روز آینده صورت نخواهد گرفت.
4- در آستانه تصمیمات جدید آمریکا برای ایجاد فضای رعب و جنگ روانی علیه ملت ایران و تحت تاثیر قرار دادن افکار عمومی جهانیان دست به مانور محدود ونظامی در خلیج فارس زده است. تجربه نیز نشان داده است که هر گاه تلاش برای قطعنامه جدید آغاز شود آمریکا نیز تحرکات نظامی خود در منطقه و مرزهای ایران افزایش داده است.
باتوجه به رویکردهای ذکر شده ارزیابی در خصوص افق آینده پرونده هسته ای ایران بسیار پیچیده شده است. با این حال سه فاکتور مهم زیر نشان می دهد که فشارها مثل سابق نمی تواند مورد اجماع قرار گیرد. گروه 1 + 5 راهی جز ارائه ابتکار جدید برای خروج از بن بست ندارد. سه عامل عبارتند از:
1- ایران در پیشرفت فنآوری هسته ای خود تمام مراحل این دانش را فتح کرده و روند این پیشرفت ها بیانگر عدم توانایی غرب از جلوگیری یا تعلیق برناه های هسته ای ایراین است، در صورت عدم ابتکار جدید که به حقوق ایران را برسمیت شناسد، ایران با توجه به روند موجود، مراحل صنعتی غنی سازی را تکمیل خواهد کرد.
2- تحریم ها کارساز نیستند و آمریکا هر روز موقعیت خود را از دست داده وبه جای تنها ابرقدرت جهان به مشکل دارترین کشور جهان تبدیل خواهد شد از سوی دیگر « پاد تحریم هایی »که ایران ایجاد کرده و جمهوری اسلامی ایران را از تاثیر آن تا حدودی ایمن خواهد ساخت. افزون بر این، فرصت ها برای ایران در منطقه افزایش یافته به نحوی که جمهوری اسلامی ایران به تنها قدرت منطقه ای تبدیل شده است.
3- رویکردها نسبت به پذیرش ایران به عنوان یک قدرت هستهای و صاحب این فناوری افزایش یافته و براساس آن طرحهای جدیدی برای حل بحران مطرح شده و می شود. از جمله طرح سوئیس، ابتکار راه نقشه روسیه وطرح اخیر البرادعی مبنی بر تعامل با ایران جهت توقف بخش مراحل صنعتی غنی سازیبه به جای تعلیق کلیه فعالیت های هستهای.