مرتضی صفارهرندی
تجربه حزب خلق مسلمان، نمونه ای تکرار پذیر از یک واقعیت است. تعدادی از روحانیون خوشنام به دلیل سلیقه متفاوت با اصحاب امام، با ایده ایجاد یک تشکل موازی حزب یاران امام همراه می شوند. این انکارپذیر نیست که افرادی چون مرحوم رضا گلسرخی به رغم گذشته همراهی با گروه پرصلابت فداییان اسلام، در آخرین سال های رژیم گذشته دارای مشرب مداراگر اما در عین حال برخوردار از سلامت سیاسی بوده است. سید صدرالدین بلاغی یک روحانی نوگرا و دارای پیوند دیرینه با شریعتمداری و نیز ملی گرایان بود. صدر بلاغی در کنار فردی مثل سید غلامرضا سعیدی (دیگر عضو موسس حزب خلق مسلمان) از سخنرانان ثابت حسینیه ارشاد و نیز نویسندگان ثابت نشریات دارالتبلیغ و ماهنامه مکتب اسلام بود. البته این سوابق بایستی در کنار سخنرانی مشهور او در سال 1348 که حاوی بی مهری به حضرت امام بود دیده شود.
با همه این ها جهت گیری نهایی حزب خلق مسلمان را بایستی در افزوده شدن افرادی مثل «علی زاده» که سابقه ای مثل عضویت در حزب شاهنشاهی رستاخیز را در گذشته خود داشت، یافت. او اندک مدتی پس از پیوستن به حزب به دبیرکلی آن نیز رسید! بدون تردید علی زاده و حسن شریعتمداری باشناخت دقیق از بطن خواسته های سید کاظم شریعتمداری، حزب خلق را در اولین ماه های فعالیت، به تحرکات افراطی کشاندند. نگاهی به اسناد لانه جاسوسی نشان می دهد که آمریکایی ها با نظاره چنین صحنه ای در ایران بیش از هر گروهی به حزب خلق مسلمان دل بسته بودند. ماموران سیا به دنبال استمداد شریعتمداری از آنان، حتی در مهره چینی برای این حزب دخالت داشتند. در روز 26 اردیبهشت 58 قرارگاه سازمان سیا از فردی ایرانی سخن به میان می آورد. که«اگر لایق و مایل بود در نظر خواهیم گرفت که شاید بتواند با کارآیی، به عنوان مسئول تامین مالی یا سخنگوی روابط عمومی شریعتمداری عمل کند.» این قرارگاه سپس پیشنهاد می کند:«با شریعتمداری نظریات حرفه ای درباره فنون گردآوری پول و زیر و بم های به راه انداختن یک فعالیت وسیع روابط عمومی در آمریکا و اروپا به علاوه سرمایه گذاشتن جهت شروع تلاش خود، مطرح شود.» همزمان فردی مثل رحمت ا... مقدم مراغه ای : که اسناد لانه جاسوسی او را دوست قرارگاه سیا در تهران از سال 1332 نامیده است- در مقام استانداری آذربایجان شرقی به حمایت بی دریغ از حزب خلق مسلمان می پردازد.
اظهارات این کارگزار دولت بازرگان از اولین روزهای دوران کوتاه مسئولیت خود، تشنج طلبانه و همراهی کننده با نظریات افراطی حزب خلق مسلمان است. همین همراهی ، مراغه ای را به استعفا از مسئولیت استانداری و قرارگرفتن در لیست انتخاباتی حزب خلق مسلمان و راه یافتن به مجلس خبرگان قانون اساسی، هدایت کرد. مقدم مراغه ای در مجلس خبرگان یکی از مهمترین یاوران ایده های دولت موقت بود. او درکنار افرادی مثل بنی صدر، عزت ا... سحابی و ... مخالفان جدی اصل ولایت فقیه در هنگام تصویب آن در مجلس خبرگان بودند. بازرگان در این روزها، به گفته آقای حسینعلی منتظری معتقد بود، امور استان آذربایجان شرقی باید به شریعتمداری ] و به تبع آن حزب مسلمان[ سپرده شود. حزب شریعتمداری علاوه بر چنین حمایتی و نیز همراهی دولتمردانی مثل حسن نزیه( رئیس شرکت ملی نفت) ، محمد علی مولوی (رئیس بانک مرکزی دولت بازرگان ) همچنین از یک حمایت رسانه ای به وسیله روزنامه نگاران همچون محمود عنایت( مامور سابق ساواک در محافل فرهنگی)، علی رضانوری زاده (کارگزار برجسته دستگاه فرهنگی رژیم شاه)، رضا براهنی (عنصر چپ آمریکایی) و... برخوردار بود.
علاوه برهمه این روابط آمریکایی ها، اسناد لانه جاسوسی نشان می دهد ماموران سازمان سیا دست کم از اردیبهشت 1358 به دنبال ایجاد یک ائتلاف متشکل از حزب خلق مسلمان، تجزیه طلبان خوزستان، جبهه ملی و برخی از سلطنت طلبان مقیم خارج مثل ارتشبد جم بوده اند. سندی از قرارگاه سازمان سیا به تاریخ 31 اردیبهشت 58 نشان می دهد خسروخان قشقایی (خان مشهور استان فارس) با اسم «اس دی راتر -4» از سوی قرارگاه سیا ماموریت یافت از یک سو با فعالیت در جبهه ملی برای ایجاد یک نیروی سیاسی میانه رو و طرفدار آمریکا تلاش کند و از سوی دیگر از طریق ملاقات با شریعتمداری در قم و خاقانی در خوزستان و نیز تشکیل یک شورای عشایری این هدف قرارگاه سیا را تحقق بخشد:«هدف ما این است که میانه روهای طرفدار آمریکا را از حوزه های دینی و غیردینی و سیاسی گردهم آوریم و در این کار، احتمالا از «ر-4» ]قشقایی[ به عنوان کاتالیزور اصلی استفاده شود.»
برقراری پیمان قشقایی با شریعتمداری از نظر ماموران سیا یک مزیت مقطعی دیگر هم داشت، «ما می توانیم در صورتی که بخواهیم از طریق «ر -4 » به شریعتمداری پول برسانیم.»
گزارش های رابطان سازمان سیا به مقامات بالاتر خود درتهران، از ابراز نیاز شریعتمداری، پسرش و سران حزب خلق مسلمان به کمک های مالی و سیاسی حکایت داشت. بتدریج «حسن» فرزند شریعتمداری از سوی خود او به صورت مستقیم به قرارگاه سیا وصل شد. خود آمریکایی ها هم معتقد بودند«ملاقات باحسن ما را پایبند شریعتمداری نمی کند ودر صورتی که بعدا تصمیم گرفتیم از کسان دیگری پشتیبانی کنیم مانع از این کار نمی شود.»
اولین پیشنهادهای کمک آمریکا به شریعتمداری در بدو امر با چانه زنی او همراه بود. مرتضی موسوی رابط سیا در تاریخ 17 خرداد 58 به قرارگاه سیا این گونه گزارش داده بود:«شریعتمداری گفت که تشکل پرهزینه است و نیاز به چندین برابر مبلغ پنج میلیون دلار است... شریعتمداری فکر می کند که حالا زمان آن فرارسیده که به طور جدی دست به کار تشکیلاتی شویم. او می خواهد ابتدا به آذربایجان بپردازد تا حمایت حوزه پشتیبانی از خود را قطعی کند.»
واقعیت این است که حوزه نفوذ موقت مرحوم شریعتمداری از استان آذربایجان شرقی فراتر نمی رفت. او و حزب خلق مسلمان ابتدا انتخابات خبرگان را تحریم کردند. حتی وقتی آقای سید هادی خسروشاهی عضو موسس این حزب مردم را به شرکت در انتخابات ترغیب کرد، «خلق مسلمانی ها»او را وابسته به حزب جمهوری اسلامی معرفی واخراج وی از حزب خود را اعلام کردند. اما در نهایت حزب خلق مسلمان لیست هایی از نامزدهای مورد نظر خود را در استان های مختلف ارائه کرد. با همه اینها، تنها در استان آذربایجان شرقی، آن هم فقط نیمی از نامزدهای مختص این حزب و از جمله مقدم مراغه ای به مجلس خبرگان راه یافتند.
مخالفت با اصل ولایت فقیه مهمترین اقدامی بود که این حزب به اتفاق دیگر احزاب دارای ایدئولوژی های چپ گرا و راست گرا در خلال فعالیت مجلس خبرگان انجام دادند. آخرین تحرک، یعنی اطلاعیه شریعتمداری در مخالفت بااصل ولایت فقیه هم نتوانست به حزب خلق مسلمان و مخالفان اصل ولایت فقیه در دولت موقت و گروه های سکولار کمکی بکند.
در آن زمان کسی خبر نداشت که ماموران سیا با چه دقت و امیدی جلسات این حزب در مخالفت با ولایت فقیه را پیگیری می کنند. در گزارشی که ماموران جاسوسی آمریکا از اجتماع 27 مهرماه حزب خلق مسلمان تهیه کرده بودند، مهمترین بخش از انتقاد سخنرانان مثل مقدم مراغه ای ازاصل ولایت فقیه بدین صورت بیان شده بود که قرار گرفتن یک فقیه شیعه در راس کشور باعث دامن زدن به جنگ فرقه ای در کشور می شود! این تاکید بی علت نبود. چندی بعد وقتی به دنبال قتل مشکوک یک نگهبان بام منزل شریعتمداری در قم، حزب خلق مسلمان به یک شورش مسلحانه در شهر تبریز دست زد و برای چند روز مراکز مهمی مثل صدا و سیمای مرکز این شهرستان را در دست گرفت، گروه های مسلحی از تجزبه طلبان مناطق کردنشین برای کمک به این حزب به تبریز گسیل شدند. ارتباط بین شریعتمداری و ضد انقلاب مسلح غرب کشور از چندی پیش از آن برقرار بود، چنان که شریعتمداری در جریان محاصره شدن ضدانقلاب در شهر مهاباد در اوایل مهرماه 58 برای رفع این محاصره نزد صباغیان وزیرکشور دولت موقت پا در میانی کرده بود. سندی از لانه جاسوسی حاکی است:« شریعتمداری گفت که فرستاده خود را موظف کرده بگوید که اگر محاصره ادامه یابد، او ترک های آذربایجان رابسیج خواهد کرد تا بازور،آن را بردارند.»
واقعیت این است که این برداشت غلط شریعتمداری از مردم غیور آذربایجان تحت تاثیر القائات اطرافیانش شکل گرفته بود. حوادث روزهای بعد نشان داد که مردم این خط به محض آگاهی یافتن از واقعیات فتنه حزب خلق مسلمان، خود ابتکار رفع این فتنه را به دست گرفتند. شریعتمداری مجبور شد عالمان موجه و محترمی همچون آیت ا... جعفر سبحانی و مرحوم سید یونس عرفانی را به عنوان نماینده خود برای بررسی غائله تبریز اعزام کند. آن دو بزرگوار برفقدان پشتوانه مردمی برای حزب خلق مسلمان تاکید کردند. اما شریعتمداری به گزارش آنها اعتنایی نکرد. چنان که وساطت مرحوم فلسفی از سوی حضرت امام هم شریعتمداری را از همراهی با این حزب منصرف نساخت. رفتار شریعتمداری و حزب خلق مسلمان در این مقطع بیش از هر چیز فرار به جلو در قبال افشای اسنادی بود که در لانه جاسوسی آمریکا کشف شده بود. شعارهای توهین آمیز برضد دانشجویان پیرو خط امام در این غائله : که یک ماه پس از تسخیر لانه جاسوسی رخ داد- بازتابی ازهمین واقعیت بود.