علی خانی
«یا ایها الذین آمنوا ان جاءکم فاسق بنب فتبینوا ان تصیبوا قوما بجهاله فتصبحوا علی ما فعلتم نادمین؛ ای کسانی که ایمان آورده اید، اگر فاسقی برایتان خبری آورد، بررسی کنید، مبادا از روی نادانی به گروهی آسیب برسانید و (بعد) از آنچه کرده اید پشیمان شوید»(حجرات:6).
دریافت اطلاعات، از اساسی ترین انگیزه های ارتباط افراد با یکدیگر است. در جریان این ارتباط و تعامل اجتماعی، بخش قابل توجهی از گفته ها و شنیده های روزانه انسان ها را، شایعات یا خبرهای ساختگی تشکیل می دهند. در تعریف شایعه، چنین آمده است: «شایعه یک موضوع خاص گمانی بدون وجود ملاک های اطمینان بخش رسیدگی است، که معمولاً به صورت شفاهی، از فردی به فرد دیگر انتقال می یابد» (روان شناسی شایعه، گرد ن آل پورت و لئوپستمن، ص91). شایعه سازی و شایعه پراکنی در طول تاریخ بشر همواره موجب خسارتهای بیشماری شده و اکنون نیز دامنگیر جامعه جهانی است، چنانکه امروزه بسیاری از بیماری های روحی و روانی و اشتغال زاید فکری بشر و اختلافات خانوادگی و مشکلات اقتصادی و سیاسی و5 حکومتها ریشه در این امر ناصواب دارد. تاریخ گواه آن است که بسیاری از ناکامیهای مسلمانان بویژه در امور نظامی، نشأت گرفته از شایعه پراکنی دشمنان و تحت تاثیر قرار گرفتن مسلمانان بوده است.
در جنگ احد، شایعه مشرکان مبنی بر کشته شدن پیامبر(ص)، چنان صفوف منسجم و به هم پیوسته مومنان را از هم پاشاند که جز پیامبر(ص)، امیرالمومنین(ع) و چند نفر دیگر، کسی در کارزار نبرد باقی نماند و نتیجه جنگ چیزی جز شکست سپاه اسلام نبود.
«گسترش ناامنی، ترس و اضطراب»، «ایجاد تفرقه و رویارویی بین اقشار جامعه»، «به خطر افتادن امنیت عمومی جامعه»، «انحراف افکار عمومی»، «ایجاد بدبینی و سلب اعتماد مردم از مسوولین»، «حاکم شدن یاس و بی تفاوتی در جامعه»، «زمینه سازی برای دخالت بیگانگان» از آثار منفی گسترش شایعه در جامعه است.
با توجه به تبعات منفی این آفت شوم، قرآن کریم برای سالم سازی محیط از نشر اکاذیب و حرکت بر محور صداقت، با این بلای اخلاقی بشدت مبارزه کرده و به مسلمانان دستور می دهد که به هر گزارشی ترتیب اثر ندهند و خبر هر گوینده ای را نپذیرند، بلکه گزارش و اخبار کسانی را بپذیرند که در آنها حالت خداترسی باطنی و نیز عدالت و وثوق و اطمینان وجود دارد. امیرالمومنین(ع) می فرمایند: «مبادا از غیر کسی که ثقه و مورد اطمینان است خبری نقل کنی که تو خود کذاب خواهی بود، اگر چه از دیگری نقل کنی، زیرا دروغ مایه خواری و ذلت است»(غررالحکم).
در فرهنگ قرآن، شایعه پراکنان «مرجفون» نامیده شده اند. «مرجفون» از ماده «رجف» به معنای اضطراب و تزلزل است و «ارجاف» به معنای اشاعه اباطیل به قصد غمگین کردن دیگران است و از آنجا که شایعات موجب ایجاد اضطراب در جامعه می شود، این واژه به آن اطلاق شده است: «لئن لم ینته المنافقون و الذین فی قلوبهم مرض و المرجفون فی المدینه لنغرینک بهم» (احزاب:60)، یعنی: «اگر منافقین و بیماردلان دست از فسادانگیزی برندارند، و کسانی که اخبار و شایعات دروغی در بین مردم انتشار می دهند تا اغراض شیطانی خود را بدست آورند و یا حداقل در بین مسلمانان دلهره و اضطراب پدید آورند، تو را (ای پیامبر) مامور می کنیم تا علیه ایشان قیام کنی و نگذاری در مدینه در جوارت زندگی کنند، بلکه از این شهر بیرونشان کنی».
قرآن کریم در سوره نور، نحوه انتقال و انتشار شایعه را چنین تشریح می کند: «اذ تلقونه بالسنتکم و تقولون بافواهکم ما لیس لکم به علم و تحسبونه هینا و هو عندالله عظیم»(نور:15). «تلقی قول» به معنای گرفتن و پذیرفتن سخنی است که دیگران به انسان القاء می کنند و تقیید آن به «السنه » بیانگر آن است که خبر مزبور، زبان به زبان می گردد بدون اینکه درباره آن، تدبر و تحقیقی به عمل آید. بنابراین معنای آیه این چنین است: «شما بدون اینکه درباره آنچه شنیده اید تحقیقی کنید، و علمی به دست آورید، آن را پذیرفتید و دهان به دهان گردانیدید و منتشر ساختید. شما این رفتار خود را کاری ساده پنداشتید و حال آنکه نزد خدا کار بس عظیمی است».
دین اسلام به منظور عدم ابتلاء مسلمانان به گناه شایعه سازی و شایعه پراکنی، همواره به انسان توصیه می کند نسبت به آنچه که به آن علم و یقین ندارد، زبان نگشاید: «لاتقف ما لیس لک به علم ان السمع و البصر و الفواد کل اولئک کان عنه مسئولا؛ به چیزی که علم و اطمینان نداری، اعتماد مکن و آن را بر زبان میاور، زیرا گوش و چشم و دل و اندیشه آدمی مسوول خواهند بود»(اسراء:36).
پیامبر اکرم (ص) درباره کیفر شایعه سازان می فرماید: «گروهی را می شناسم که در قیامت آنچنان به سینه آنان ضربه وارد می شود که اهل جهنم صدای سینه آنان را می شنوند و آنان کسانی اند که در پی اطلاع از عیوب وگناهان پنهانی دیگران بوده اند و به هتک حرمت و فاش کردن آنها می پردازند و چیزهائی را علیه آنها شایعه می کنند که آنان اهل آن نبودند» (تفسیر کبیر فخر رازی، ذیل آیه 19 سوره نور).