شروع و پایان نیروگاه اتمی بوشهر

غلامرضا آقازاده معاون امور بین الملل سازمان انرژی اتمی ایران به همراه هیاتی که به روسیه سفر کرده بود پس از پایان مذاکرات با همتای روسی خود اعلام کرد: طی مذاکرات انجام شده توافق شد شهریور 1386 نیروگاه بوشهر راه اندازی شود به علاوه روسیه نیز اعلام آمادگی کرد که در اسفند ماه سال جاری سوخت برای نیروگاه بوشهر ارسال کند. این توافق در حالی است که آقازاده پیش از سفر به مسکو اعلام کرده بود که حداکثر شش ماه دیگر نیروگاه بوشهر باید تکمیل شود به همین دلیل وی از نوع همکاری پیمانکار روس انتقاد کرد. پیش از این نیز مقامات دو کشور کرارا اعلام کرده بودند که ساخت نیروگاه بوشهر بالای 90 درصد تکمیل شده است. حال سوال این است که چه عواملی در تاخیر تکمیل نیروگاه نقش داشته است و آیا زمانی که در سفر اخیر آقازاده به مسکو برای پایان پروژه نیروگاه بوشهر تعیین شده تغییر نخواهد کرد؟
سابقه همکاری
رویکرد به روسیه جهت تکمیل نیروگاه بوشهر زمانی انجام شد که جمهوری اسلامی نسبت به کشورهای غربی به ویژه آلمانی ها که این پروژه را تا قبل از انقلاب حدود 85درصد فیزیکی ساخت آن را انجام داده بودند، جهت تکمیل نیروگاه ناامید شده بود. اولین مباحث درخصوص همکاری روسیه با ایران در سال 1987 بود. سپس در ژوئن 1989 امضای دوجانبه رئیس وقت مجلس شورای اسلامی با طرف های روسی انجام شد. در 6 مارس 1990 پروتکل همکاری هسته ای بین ایران و روسیه امضا شد و براساس آن روسیه در ازای دریافت سه میلیارد متر مکعب گاز طبیعی، دو نیروگاه 440 مگاواتی احداث و دو رآکتور بوشهر را تکمیل نمود. منابع خبری نیز اعلام کردند فرایند اجرای ساخت دو نیروگاه 440 مگاواتی از 16 مارس 1990 شروع خواهد شد، جالب اینکه همین منابع دو سال بعد خبر دادند که روسیه برای ساخت یک نیروگاه در شمال ایران و در نزدیکی مرز ترکمنستان نیز با ایران به توافق رسید. اگرچه چنین اتفاقی نیفتاد لکن در 24 آگوست 1992 رضا امراللهی از توافقنامه هسته ای 15 ساله ایران و روسیه خبر داد. در چنین شرایطی فشارهای آمریکا بر روسیه افزایش یافت تا جایی که روسیه در اوایل اکتبر 1992 اعلام کرد: «فروش دو رآکتور به ایران به شرطی انجام خواهد شد که ایران اقدامات نظارتی اضافی آژانس بین المللی انرژی هسته ای را بپذیرد.» در حالی که رایزنی ها بین مقامات روسیه و ایران ادامه داشت و در اوایل 1993 مجلس شورای اسلامی ایران خرید دو رآکتور از روسیه را تصویب کرد و رضا امراللهی رئیس وقت سازمان انرژی اتمی ایران در 23 سپتامبر 1994 اعلام کرد که فاز اول نیروگاه در سال 1999 تکمیل خواهد شد. این در حالی است که به نظر می رسید هنوز قرارداد ایران و روسیه کاملا انجام نشده بود. زیرا منابع خبری قرارداد 800 میلیون دلاری تکمیل نیروگاه بوشهر را در سال 1995 اعلام کرده بودند. با این حال همکاری هسته ای ایران و روسیه با انتخاب «یوگنی آدامف» به عنوان وزیر انرژی اتمی در مارس 1997 وارد فاز جدیدی شد. وی به صراحت و آشکارا از فروش رآکتور های هسته ای و نیروگاه های بیشتر به ایران سخن می گفت. در 27 ژوئن 2001 ایران اعلام کرد که نیروگاه بوشهر 57 درصد پیشرفت کرده است در همین زمان روس ها می گفتند 80 درصد کار انجام شده است. اما از سال 2001 که مصادف با حادثه 11 سپتامبر در آمریکاست، فشارهای کاخ سفید بر روسیه افزایش یافت و «رومیانتسف» وزیر جدید انرژی روسیه در مارس 2002 با استناد بر قانون جدید دومای روسیه مبنی بر تضمین هایی در مورد عدم اشاعه سلاح های هسته ای به وسیله فروش سوخت هسته ای و پس گرفتن پسمانده سوخت گفت: «برای راه اندازی نیروگاه بوشهر نیاز به قرارداد جدید است.»
با وجود مسئله فوق و فشارهای آمریکا و تحریم و تنبیه شرکت های روسی، روس ها همکاری هسته ای خود با ایران را قطع نکردند هر چند در روند آن اختلال جدی ایجاد شد. از دیدگاه روسیه بازار هسته ای ایران صحنه یک رقابت استراتژیک است و روسیه نمی تواند به راحتی آن را واگذار نماید. پوتین طی اظهارنظری گفت: «نباید مسائل مربوط به برنامه های هسته ای ایران مورد سوءاستفاده قرار گرفته و به رقابت و مبارزه غیرمنصفانه در بازار فناوری های هسته ای منجر شود.» بر همین اساس «رومیانتسف» رئیس وقت آژانس فدرال انرژی اتمی روسیه در جمع خبرنگاران در مسکو اعلام کرد: فدراسیون روسیه می تواند هفت نیروگاه اتمی دیگر به ارزش 10 میلیارد دلار در جمهوری اسلامی احداث نماید. وی در ادامه افزود: «توافق اولیه درخصوص آغاز مراحل احداث دومین بلوک نیروگاه اتمی در ایران میان فدراسیون روسیه و مقامات این کشور حاصل شده است.»
طی سال 1384 (2005) نشست های متعددی بین مقامات ایران و روسیه برگزار شد. وعده هایی که در این نشست ها جهت پایان کار نیروگاه بوشهر داده می شد، سال 2006 بود. اکنون به پایان سال 2006 می رسیم و طی آخرین نشست مقامات ایران و روسیه زمان پایان کار را سال 2007 اعلام کردند.
دلایل روس‌ها پیرامون تاخیر
تا قبل درخصوص عمل تاخیر در راه اندازی نیروگاه بوشهر، اظهارنظرهای متفاوتی شده است. مقامات رسمی روسیه عمدتا عواملی نظیر تاخیر در انعقاد قرارداد بازگشت سوخته هسته ای، عدم انجام به موقع تعهدات مالی توسط ایران و آلمانی بودن زیرساخت های نیروگاه بوشهر و لزوم تغییر آن را ذکر کرده اند. پس از مطرح شدن سوءاستفاده احتمالی «یوگنی آدامف» وزیر سابق انرژی اتمی روسیه در جریان احداث نیروگاه بوشهر از سوی «سرگئی استپایشن»، رئیس سازمان حسابرسی روسیه به عنوان یکی از دلایل تاخیر در ساخت نیروگاه مورد توجه رسانه های گروهی قرار گرفت. منابع مذکور اعلام کردند که آقای استپاشین اخیرا طی سفری به ایران به تاخیرهای پیش آمده در احداث نیروگاه بوشهر رسیدگی کرده است. بخشی از اتهامات شرکت «اتم استروی اکسپورت» این است که از محل این تاخیر سودهنگفتی برده است. این شرکت در سال 1998 تاسیس شد تا نقش واسطه را میان روسیه و کشورهای خواهان انرژی اتمی ایفا کند. به گفته «استپاشین» روسیه و ایران تحقیقی موازی انجام داده اند تا معلوم شود چرا این پروژه این همه مدت به طول انجامیده است و ما به نتایج خیلی خوشایندی دست نیافتیم. از سوی دیگر رایزن سفارت روسیه در تهران (ویاچسلا و موشکالو) در جریان میزگرد مشترک موسسه مطالعات استراتژیک روسیه با دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه در تاریخ 23/3/84 (3 ژوئن 2005) دو عامل تاخیر در احداث نیروگاه بوشهر را سابقه آلمانی بودن و اصرار ایران بر اجرای پروژه توسط کارگران و مهندسان ایرانی عنوان کرد. نهایتا اینکه «دیمیتری ترنین» کارشناس ارشد مرکز کارنگی در مسکو علل دیگر را در خصوص تاخیر راه اندازی نیروگاه بوشهر مطرح کرد وی اعلام کرد علاوه بر فشار غرب و دلایل سیاسی، مسائل اقتصادی نیز نقش دارند.
دلایل ایران
جمهوری اسلامی ایران و تحلیلگران داخلی تاخیر پروژه را ناشی از عوامل مختلفی می دانند. برخی از آنها عبارتند از:
1-روسیه با تاخیر سازی در پروژه بوشهر سعی دارد تا از ایران به عنوان اهرم چانه زنی برای امتیازگیری از غرب استفاده کند.
2-ناتوانی پیمانکار، یکی دیگر از دلایل ذکر شده می باشد. برای اولین بار آقازاده اعلام کرد که اگر در زمان امضای قرارداد تکمیل نیروگاه بوشهر حضور داشتم امضای آن را توصیه نمی کردم. اگر پیمانکار دیگری غیر از پیمانکار فعلی مسئولیت تکمیل و راه اندازی نیروگاه بوشهر را برعهده داشت تا به حال این نیروگاه راه اندازی شده بود. معتقدم پیمانکار فعلی از نظر فنی از قابلیت لازم برخوردار نیست و از ابتدا مشخص بود که این قابلیت را ندارد.
3-مشکلات مالی شرکت روس اتم مسئله دیگری است که به عنوان مانع از اتمام پروژه بوشهر مطرح می باشد. در این خصوص آقای سعیدی معاون رئیس سازمان اتمی ایران با بیان اینکه شرکت فوق با برخی مشکلات مالی روبه رو است گفت ما سعی می کنیم با پرداخت های مالی در چارچوب قرارداد نیروگاه بوشهر به رفع این مشکلات کمک کنیم.
4-فشارهای آمریکا بر روسیه نیز یکی از عوامل تاخیر پروژه می باشد. آمریکایی ها از دوره کلینتون تاکنون روش های سه گانه ای در بازداشتن روسیه در همکاری با ایران را به کار گرفته اند:
1-در سطح سیاسی رئیس جمهور، معاون رئیس جمهور وزیر امور خارجه و مشاور امنیت ملی آمریکا به همتایان روسی خود همواره هشدار داده و اعلام کرده اند که همکاری روسیه و ایران بر روابط روسیه و آمریکا تاثیر تعیین کننده خواهد گذاشت و روس ها با محرومیت های زیادی مواجه خواهند شد.
2-در سطح وزارت انرژی اتمی روسیه، آمریکا همکاری در زمینه پروژه های مشترک را که خیلی مورد علاقه مقامات روسی است به منظور پایان دادن همکاری روسیه با ایران را پیشنهاد داده اند. 3-به موازات اقدامات فوق کاخ سفید کوشید با تحریم شرکت های روسی طرف قرارداد ایران محاسبات اقتصادی موسسات روسی را تحت تاثیر قرار دهد.