از دیرباز نقد در فرهنگ همه ملتها وجود داشته است و ریشه های انتقاد اندیشه و عمل نیز در قرآن مجید وجود دارد: ادفع بالتی هی احسن السیئه ... (با پدیده بد، به بهترین شیوه مبارزه کن-مومنون، 96)، ... و جادلهم بالتی هی احسن... (با بهترین طریق، مناظره و بحث کن-نحل،بخشی از آیه 125) فبشر عباد الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه... (مژده بده به بندگانی که به اقوال مختلف گوش فرامی دهند و بهترین آن را، در گفتار و کردار، پیروی می کنند-زمر، 17-18)
پرهیز از تخریب دولت با نقد غیر عالمانه و تخریبی و ناکارآمد جلوه دادن دولت ازجمله مباحث مهم سخنان مقام معظم رهبری در دیدار اخیر با کارگزاران نظام بوده است.
درست است که از جمله شیوه های کار آمد برای بهینه سازی تصمیم گیریها و دقت نظر در عملیاتی کردن این سیاستهای مصوب در دولت، بحث و بررسی و به نقد کشاندن عملکرد مختلف مسئولان در این حوزه هاست، اما سوال اساسی این است که حریم این نقد و انتقادها و ویژگیهای این گونه بررسیهای کارشناسانه تا کجاست؟
آیا هر کسی این حق را دارد نسبت به عملکرد دولت انتقاد کند؟ این نقدها باید منطبق بر چه موازینی باشد؟ اصلا آیا این نقدها می تواند کارگشا باشد؟ و.... این مسئله ای است که ما در این گزارش با بهره گیری از نظرات کارشناسان مختلف درصدد پاسخ به آن می باشیم.
حمید رسایی مدیر کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان قم با تاکید بر این که تهاجماتی که نسبت به دولت نهم صورت می گیرد دور از انصاف است، گفت: برخی هنوز در حال و هوای انتخابات هستند.
وی درباره تبلیغ ناکارآمدی دولت نهم توسط عده ای گفت: تهاجماتی که نسبت به دولت نهم صورت می گیرد دور از انصاف است و این مسائل مطمئنا نقد نیست و تخریب می باشند و متاسفانه گاهی این تخریب ها از سوی کسانی صورت می گیرد که به نوعی دوستدار انقلاب هستند، ولی هنوز آثار انتخابات نهم در آنها وجود دارد.
مشاور وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی اظهار داشت: نکته قابل توجه در جریان اصولگرا این است که به دلیل این که هنوز بر آنها نگاه حزبی حاکم نشده، نگاه اصولگرایی حمایت همراه با نقد از دولت است و این نشان دهنده جریان یک خون سالم در اصولگرایی است.
وی بیان داشت: متاسفانه این رویه اصولگرا مورد سوء استفاده جریانی که مخالف دولت است، قرار گرفته است و آنها به جای نقد، تخریب می کنند و لذا فضای نقد و تخریب نسبت به دولت نهم با هم آمیخته است.
الیاس نادران نماینده مردم تهران درمجلس شورای اسلامی هم با اشاره به سخنان مقام معظم رهبری اظهار داشت: مجموعه شرایط موجود در کشور ایجاب می کند که اختلافات جزیی و نقدهایی که ممکن است در سطوح مختلف حاکمیت و بین گروه های سیاسی از لحاظ نوع مدیریت کشور بوجود آمده باشد، کنار بگذاریم و کمک کنیم برنامه های دولت در تمامی عرصه ها بخصوص در عرصه های بین المللی و آنچه که مربوط به مصالح و منافع ملی است، به سامان برسد.
وی افزود: همان طور که مقام معظم رهبری فرمودند کنار گذاشتن نقدها و حمایت از دولت مانع از آن نیست که افراد در جلسات خصوصی و یا در انتقاد به شخص رئیس جمهور نظرات، انتقادات و پیشنهاداتی که برای بهتر اداره شدن کشور دارند، ارائه ندهند.
امیر محبیان کارشناس مسائل سیاسی نیز درخصوص حمایت از دولت به تأسی از بیانات اخیر مقام معظم رهبری در جمع کارگزاران نظام، با بیان این که جمهوری اسلامی ایران مراحل بسیار حساسی را پشت سر می گذارد و آینده ایران اسلامی در روزهای آینده رقم خواهد خورد، افزود: بر این اساس حمایت از دولت برخاسته از آرای مردم و دولتی که حمایت مردم را دارد، به صورت ویژه از اهمیت خاص برخوردار است. البته حمایت به معنای نادیده انگاشتن انتقادات نسبت به دولت نیست و یا این که ضعف ها در نظر گرفته نشود، اما به این معنی است که انتقادات به جای طرح به صورت خبری از کانال های مشخص و بدون جنبه تخریبی به دولت رسانده شود.
این روزنامه نگار و فعال سیاسی با بیان این که دولت نیز مکلف است از دیدگاه های کارشناسان استفاده بهینه کند، اظهار داشت: با توجه به این مسائل، به نظر می رسد آرام سازی جو کشور که البته اکنون وضعیت خوبی دارد، می تواند کمک کند که مسئولان در زمینه های داخلی و خارجی اهداف کشور را طی کنند و بتوانیم در مسیری حرکت کنیم که به اهداف چشم انداز بیست ساله کشور دست پیدا کنیم.
حسین مظفر هم با اشاره به فرمایشات اخیر مقام معظم رهبری در خصوص انتقاد صحیح و عاقلانه، اظهار داشت: سخنان ایشان به معنای نفی انتقاد نبود، بلکه آنچه مدنظر ایشان بود آن است که در انتقاد مولفه ها و اصولی رعایت شود.
به گفته وی، بدون آن که برخورد خصمانه و کینه ورزانه انجام شود، باید انتقاد به صورت مشفقانه صورت گیرد.
عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام با بیان این که در انتقاد باید اصول اخلاقی رعایت شود، افزود: مرز انتقاد و تخریب در همین نکته نهفته است که در نقد باید از تهمت، افترا و دروغ پرهیز شود.
مظفر ادامه داد: فضای انتقاد نباید به نحوی برای آحاد جامعه مأیوس کننده باشد که چهره نامناسبی از یک عملکرد در اذهان متجلی و یا زمینه را برای سوءاستفاده دشمنان فرامرزی فراهم کند.
مظفر با تأکید بر ضرورت وجود نقد در جامعه، آن را موجب اصلاح عملکردها دانست و گفت: انتقاد باعث توجه دادن و هشدار دادن به برنامه ریزان و اصلاح فرآیند تصمیم سازی ها می شود.
وی معتقد است که دولت باید از انتقادات صحیح، مشفقانه و اخلاقی استقبال کرده و آن را به معنای تخریب یا تضعیف تلقی نکند.
محمد کاظم انبارلویی سردبیر روزنامه رسالت نیز درخصوص بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با کارگزاران نظام مبنی بر نبردن گلایه ها بر سر سفره های مردم خاطرنشان کرد: نقد مشفقانه،دولت را در تصحیح حرکت خود در جهت خدمت به مردم یاری می رساند، اما اگر نقد مسیر تخریب و تضعیف را طی کند و درصدد اثبات ناکارآمدی دولت باشد،کمکی به خدمت و پیشرفت کشور نخواهد کرد.
انبارلویی افزود: برخی متاسفانه برای اثبات ناکارآمدی دولت مطالبی را مطرح می کنند که واقعیت ندارد و مطالب آن ها نیز ریشه در رقابت های سیاسی و انتخابی دارد.
عماد افروغ رییس کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی نیز با اشاره به فرمایشات اخیر مقام معظم رهبری در خصوص نقد صحیح و عاقلانه، اظهار داشت: نقد صحیح به معنای مستند بودن نقد است، یعنی اگر می گوییم در جایی اشکالی وجود دارد باید به حد کافی ادله محکمه پسند داشته باشیم و اگر به ضعفی اشاره می کنیم، به صورت ادعای کلی و غیرمستند نباشد.
این نماینده مجلس با بیان این که نقد با هنجار پیوند خورده است و هیچ نقدی بدون ملاک نیست، افزود: هر نقدی با معیارها و ارزش هایی همراه است و لذا منتقد باید این نظم هنجاری را خوب فهم کند و جامعه و تاریخ و موقعیت زمانی و مکانی خود را خوب بشناسد.
به گفته وی، بهتر است با نگاهی کلان نگر و ساختاری نقد خود را مطرح کنیم، شاید این نگاه کلان و ساختاری و عنایت به نظم هنجاری توفیق منتقد را در اظهارنظر ارتقاء بخشد.
این استاد دانشگاه در بیان تعریف مولفه های نقد عاقلانه، اظهار داشت: فکر می کنم مراد مقام معظم رهبری توجه به همین وجوه ساختاری و سیستماتیک است و این که نقد خود را با توجه به شرایط زمانی، مکانی و مقتضیات روز و عواقب آن مطرح کنیم.
وی صحیح و عاقلانه بودن نقد را توصیه ای صرفا به منتقد ندانست و گفت: باید ببینیم دولت چگونه از نقدهایی که به او می شود استقبال می کند. دولت نباید راه نقد را ببندد و دچار نوعی خودبزرگ بینی و بعضا توهم شود که فکر کند بهترین موضع و سیاست ها را اتخاذ می کند و بهترین شیوه اجرایی را دارد.
محمود ابطحی نماینده مردم خمینی شهر در مجلس شورای اسلامی هم با اشاره به دیدار اخیر مسئولان نظام با مقام معظم رهبری و تاکید ایشان بر نقد منصفانه و عاقلانه اظهار داشت: دولت مصون از انتقاد نیست، ولی باید انتقاد منصفانه باشد و تمام دستگاه ها باید عملکرد خود را بر اساس این گونه نقد، تجزیه و تحلیل و نقاط منفی خود را رفع کنند.
باید نقاط مثبت بیان شود و نقاط منفی مورد تجزیه و تحلیل قرار بگیرد، شاید وزارتخانه ای عملکرد مثبتی نداشت، باید آنها بیان شود ولی نباید در جریان انتقادها روش تخریبی را پیش گرفت.
اما جواد آرین منش نماینده مشهد در مجلس شورای اسلامی با اظهار تاسف از اقدامات تخریبی علیه دولت خاطرنشان کرد: متاسفانه از آغاز فعالیت دولت نهم جریانهای رقیب احمدی نژاد در انتخابات ریاست جمهوری، به اشکال گوناگون همچون زیر سوال بردن اقدامات و مصوبات دولت، سفرهای استانی، وعده های رئیس جمهور، سیاست های اقتصادی و دیپلماسی دولت و استیضاح وزرا سعی دارند تا دولت را ناکارآمد جلوه دهند.
آرین منش افزود: از آنجا که تبعیت از فرامین مقام معظم رهبری یکی از معیارهای اصولگرایی است، اصولگرایان مجلس بایستی حمایت از دولت را در دستور کار خود قرار دهند و از تبلیغ ناکارآمدی دولت پرهیز کنند.
به هر حال طبیعی است که عملکرد و تصمیمات هیچ دولت یا نظام سیاسی خالی از اشکال نیست. حال این اشکالات می تواند در ماهیت آن تصمیم باشد که با نظر جمعی سیاستمداران و تصمیم گیران آن نظام سیاسی با استفاده از عدم آگاهی مناسب از یک موضوع اعمال می شود یا ناشی از عملکرد ضعیف برخی از مهره هایی باشد که وظیفه عملیاتی کردن سیاستهای مصوب را بر عهده دارند. از طرف دیگر نباید در این راستا از وظیفه نظارتی دستگاههای نظارتی برای نظارت بر رفتار و عملکرد آن نظام سیاسی غافل شد.
در دولت نهم نیز اینگونه اقدامات مثل همه نظامها و دولتهای سیاسی طبیعی است و با توجه به مردمی بودن دولت در کشور ما که با رای مستقیم مردم انتخاب می شوند هرگونه تخریب دولت، بی اعتنایی به آرای مردم و نظر عامه محسوب می شود. در این میان همه صاحبنظران و کارشناسان و متخصصان داخلی برای کمک به روند توسعه کشور به دور از هر گونه تخریب و ناکارآمد جلوه دادن دولت باید نظرات و پیشنهادات خود را در قالب نقد سازنده به متولیان امور انعکاس دهند و از آن طرف نیز سیاستگذاران عرصه های مختلف در دولت نیز وظیفه دارند از این نظرات کارشناسی و انتقادهای سازنده در جهت پیشبرد امور کلان مملکتی استفاده نمایند.