وقتی زنان به میدان آمدند!

تولد سینما در دنیا امری بود که کاملاً مردانه آغاز شد و گزاف نیست اگر بگوییم مردانه هم ادامه یافت! سهم زنان فیلمساز آن قدر ناچیز بود که به ندرت می‌توان نام آنها را در صفحات تاریخ سینما یافت.

اما در ایران، به ویژه ایران پس از انقلاب این موضوع کمی متفاوت و شاید کمی شگفت‌انگیز باشد. سینمای پیش از انقلاب تنها دو نام را به‌عنوان فیلمسازان زن در فهرست خود ثبت کرده که هر دو فیلم را هم در حقیقت افراد دیگری ساخته‌اند. اولین زن فیلمساز ایرانی «قدرت‌الزمان فرودست»، همسر کارگردان آن دوران اسماعیل ریاحی است که بعد‌ها با نام هنری شهلا ریاحی و به‌عنوان هنرپیشه برای مخاطبان سینما و تلویزیون جا افتاد و بعد از انقلاب هم ادامه فعالیت داد. «فروغ فرخزاد» هم که بیشتر شهرتش را مدیون اشعاری است که سروده، در سال ۱۳۴۲ مستندی درباره آسایشگاه جذامیان باباباغی تبریز ساخت. در جلوی دوربین هم جو غالب، غیر از جلوه‌های بصری مبتذل، اجازه نمایش تصویر دیگری از زنان را نمی‌داد.

پس از انقلاب، اما این وضع به‌طور اساسی دچار انقلاب شد؛ از ابتدای بازسازی سینمای ایران در فردای انقلاب اسلامی، نگاه‌ها به موضوع زن تغییر اساسی یافت. سینمای بعد از انقلاب اسلامی، شاید برای اولین بار در جهان توانست نگاه جدیدی به زن را جا بیندازد؛ از میانه‌های دهه۶۰ حضور زنان در پشت دوربین‌ها در سمت کارگردان جدی شد. پوران درخشنده اولین کارگردان مطرح پس از انقلاب است که با ساخت فیلم «رابطه» در سال ۱۳۶۵ به سینمای ایران معرفی شد. رخشان بنی‌اعتماد، مرضیه برومند، تهمینه میلانی، فریال بهزاد و... هم نفرات بعدی بودند.

فیلم‌های اولین نسل زنان فیلمساز ایرانی در دهه ۶۰ شمسی اغلب مضامین اجتماعی داشتند و شاید ریشه این را باید در شرایط دفاع مقدس آن روزگار دانست که زنان نسبت به هر چیزی موضعی مادرانه داشتند. تلویزیون و فعالیت‌های متنوع آن هم از دیگر مشخصات این نسل ابتدایی از زنان فیلمساز ایران است که به اعتقاد بیشتر صاحب‌نظران، بهترین دوره فیلمسازی این زنان بوده و هریک در سال‌های بعد به‌ندرت توانستند موفقیت‌های دهه شصتی خود را تکرار کنند. دهه ۷۰ بر خلاف دوره قبلی‌اش، چندان مجالی برای معرفی استعداد‌های جدید ایجاد نکرد؛ اما نسبت زنان و مردانی که وارد فیلمسازی ایران شدند، همچنان مثل دهه ۶۰ بود؛ اما در دهه ۸۰ تعداد بانوان فیلمساز ایرانی به قدری بالا رفت که عملا می‌شد کفه ترازو را بین ورودی‌های سینما به نفع فیلمسازان زن سنگین‌تر دریافت. در اواخر دهه ۸۰ بالای ۸۰۰ زن فیلمساز برای شرکت پیدا کردن آثارشان در جشنواره پروین اعتصامی نام‌نویسی کردند و به جرئت می‌توان گفت تعداد زنان فیلمساز ایرانی در ۳۰ سال پس از انقلاب اسلامی، به رقمی بیشتر از کل فیلمسازان زن در همه تاریخ سینمای جهان رسید! این روند در دهه ۹۰ هم ادامه پیدا کرد و چهره‌های تازه‌تری، چون نرگس آبیار، منیر قیدی و... هم مطرح شدند.